Главная Обратная связь

Дисциплины:

Архитектура (936)
Биология (6393)
География (744)
История (25)
Компьютеры (1497)
Кулинария (2184)
Культура (3938)
Литература (5778)
Математика (5918)
Медицина (9278)
Механика (2776)
Образование (13883)
Политика (26404)
Правоведение (321)
Психология (56518)
Религия (1833)
Социология (23400)
Спорт (2350)
Строительство (17942)
Технология (5741)
Транспорт (14634)
Физика (1043)
Философия (440)
Финансы (17336)
Химия (4931)
Экология (6055)
Экономика (9200)
Электроника (7621)






Правільнасць маўлення і моўныя нормы: лексічныя, арфаграфічныя, арфаэпічныя, акцэнталагічныя



 

Спецыфіка літаратурнай мовы ў тым, што гэта мова ўнармаваная. Яна мае лексічныя і граматычныя нормы, нормы напісання (арфаграфічныя) і вымаўлення (арфаэпічныя). Нормы літаратурнай мовы замацоўваюцца слоўнікамі, граматыкамі, дапаможнікамі па арфаграфіі і арфаэпіі.

Унутры агульнай літаратурнай нормы выдзяляюцца арфаэпічныя (правільнасць вымаўлення гукаў, слоў, выказванняў), акцэнталагічныя (правільная пастаноўка націску ў слове і ў спалучэннях слоў), лексічныя (правільны выбар слова для адпаведнага паняцця і для пэўнага кантэксту), марфалагічныя (правільнае ўтварэнне і ўжыванне словаформ), сінтаксічныя (правільнае спалучэнне слоў і пабудова сказаў у адпаведнасці з правіламі літаратурнай мовы).

Лексічныя нормы — правільны выбар слова і яго ўжыванне ў агульнавядомым значэнні і ў агульнапрынятых спалучэннях.

Лексічныя нормы патрабуюць, каб кожны правільна карыстаўся словамі і выразамі роднай мовы. Не ўсе словы, якія ўжываюцца ў беларускай мове, уваходзяць у літаратурную мову. Так, не ўключаюцца дыялектныя словы: картопля (бульба), ёмка (чапяла); грубыя: плявузгаць (гаварыць абы-што), гваздануць (моцна ўдарыць).

Лексічныя нормы з’яўляюцца менш стабільнымі і распрацаванымі, чым іншыя нормы, бо грунтуюцца не на фармальных падставах, а на тонкіх семантычных і стылістычных адценнях слоў.

Арфаграфічныя нормы— выбар аднаго з магчымых варыянтаў напісання слова ці яго часткі, што адпавядае прынцыпам беларускай арфаграфіі, а таксама замацаванай у моўнай практыцы грамадства традыцыі.

Арфаграфічныя нормы патрабуюць аднолькавага напісання, вызначанага пэўнымі правіламі. Так, па-беларуску вымаўляецца [зуп], [стох], [галупка], а пішацца зуб, стог, галубка.

Арфаэпічныя нормы вызначаюць адзінае вымаўленне галосных і зычных гукаў і іх спалучэнняў. Нормай з’яўляецца перадача ў вымаўленні мяккіх [з’], [с’] перад наступнымі мяккімі зычнымі: [з’н’ац’], [з’м’эна], [с’в’атло], [п’эс’н’а], аглушэння звонкіх зычных на канцы слова: [сат], [с’н’эх]; вымаўленне [л’оччык], [навагруцк’і], [на п’эццы], [на клаццы], а не лётчык, навагрудскі, на печцы, на кладцы (як пішацца).

Беларускія літаратурныя арфаэпічныя нормы грунтуюцца на вызначаных прынцыпах вымаўлення як асобных гукаў, так і іх спалучэнняў у межах слоў і на стыку апошніх. Напрыклад, у адрозненне ад літаратурных норм суседняй блізкароднаснай рускай мовы такі гук беларускай мовы, як [ч]вымаўляецца толькі цвёрда (у рускай мове — толькі мякка), гук [р] у беларускай мове толькі цвёрды, а ў рускай мове можы быць і цвёрдым, і мяккім; у канцы слоў беларускія губныя зычныя [п, б, м]вымаўляюцца толькі цвёрда, а ў рускай мове — толькі мякка (параўнайце: голуб і голубь, насып і насыпь, сем і семь і інш.). Для беларускай літаратурнай мовы характэрны больш запаволены тэмп маўлення і больш выразнае вымаўленне націскных і ненаціскных галосных, чым у рускай мове, і многа іншых асаблівасцяў, засведчаных у спецыяльных працах.



Акцэнталагічныя нормы заснаваны на правільнай пастаноўцы націску ў слове, які служыць адначасова і фанетычнай прыметай слова ва ўсіх мовах свету. Няправільная пастаноўка націску сведчыць пра недастатковую або нават нізкую культуру маўлення чалавека (параўнайце: няправільнае вымаўленне слоў: кілóметр, магáзін, дакýмент, адзíнаццаць і іншых замест правільных норм вымаўлення кіламéтр, магазíн, дакумéнт, адзінáццаць і інш.). Складанасць акцэнталагічных норм беларускай мовы, гэтаксама як і ў рускай, заключаецца ў тым, што ў адрозненне ад некаторых іншых моў, дзе націск замацаваны за пэўным складам (напрыклад, у чэшскай мове — на першым складзе, у польскай — на перадапошнім, у франнцузскай — на апошнім), націск з’яўляецца рухомым і можа служыць як для адрознення граматычных форм аднаго слова (параўнайце: гýбы — губы, у першым выпадку назоўны склон множнага ліку слова губа, у другім — родны склон адзіночнага ліку прыведзенага слова), так і лексічных значэнняў слоў (параўнайце: бýйны «неспакойны, дзёрзкі» і буйны «выдатны, значны» і інш.). Тым не менш, літаратурныя нормы беларускай мовы для некаторых слоў дапускаюць варыянтны націск (жыхар і жыхáр, лáскавы і ласкáвы, надáлей і надалéй і інш). Фактычна ўсе слоўнікі беларускай мовы прыводзяць лексемы з неабходнымі акцэнтнымі прыкметамі, якія трэба лічыць нарматыўнымі, правільнымі [3, с. 73—77].

 

 


Эта страница нарушает авторские права

allrefrs.ru - 2019 год. Все права принадлежат их авторам!