Главная Обратная связь Поможем написать вашу работу!

Дисциплины:

Архитектура (936)
Биология (6393)
География (744)
История (25)
Компьютеры (1497)
Кулинария (2184)
Культура (3938)
Литература (5778)
Математика (5918)
Медицина (9278)
Механика (2776)
Образование (13883)
Политика (26404)
Правоведение (321)
Психология (56518)
Религия (1833)
Социология (23400)
Спорт (2350)
Строительство (17942)
Технология (5741)
Транспорт (14634)
Физика (1043)
Философия (440)
Финансы (17336)
Химия (4931)
Экология (6055)
Экономика (9200)
Электроника (7621)






Тэма 23. Міжнародныя адносіны ў другой палове ХХ – пачатку ХХІ ст



 

Асноўныя вынікі другой сусветнай вайны. Дыпламатычнае замацаванне вынікаў вайны. Стварэнне ААН. Мірныя дагаворы з Італіяй, Румыніяй, Венгрыяй, Балгарыяй, Фінляндыяй. Праблема мірных дагавораў з Германіяй, Аўстрыяй, Японіяй. Стварэнне Ялцінска-Патсдамскай сістэмы міжнародных адносінаў.

Другая сусветная вайна была самай цяжкай і крывавай вайной у гісторыі чалавецтва. Падчас вайны загінула каля 60 млн. чалавек. Дзясяткі мільёнаў людзей былі параненыя, сталі і інвалідамі. Вайна спустошыла цэлыя краіны, пераўтварыла ў разваліны гарады і вёскі, зрабіла ўцекачамі мільёны людзей.

Галоўны вынік другой сусветнай вайны – перамога над фашызмам. Фашысцкія і мілітарысцкія дзяржавы агрэсары – Германія, Італія і Японія ды іх саюзнікі былі разгромлены. Іх эканоміка, палітыка, ідэалогія пацярпелі крах, узброеныя сілы капітулявалі, тэрыторыі былі акупіраваныя войскамі антыгітлераўскай кааліцыі.

Адным з важнейшых вынікаў вайны быў пераход цэлага шэрагу краін на шлях некапіталістычнага развіцця. Пасля вызвалення ад акупантаў у шэрагу краін Усходняй і Паўднёва-Ўсходняй Еўропы, атрымаўшых назву краін "народнай дэмакратыі", былі створаныя ўрады з удзелам і пад кіраўніцтвам камуністаў, якія прыступілі да ажыццяўлення антыфашысцкіх, дэмакратычных, а потым і сацыялістычных пераўтварэнняў. Аналагічныя пераўтварэнні праводзіліся ва Ўсходняй Германіі ў Паўночнай Карэі, акупіраваных савецкімі войскамі. У Кітаі пасля разгрому Японіі і перамогі ў грамадзянскай вайне 1945-1949 гг. да ўлады прыйшлі камуністы. 1 кастрычніка 1949 г. была ўсталяваная Кітайская Народная Рэспубліка (КНР). Утварылася цэлая супольнасць народна-дэмакратычных і сацыялістычных краінаў.

Яшчэ адзін значны вынік другой сусветнай вайны – пачатка распаду каланіяльнай сістэмы. Вызваленчыя мэты і антыфашысцкі характар вайны, паражэнні каланіяльных дзяржаў у вайне з Японіяй, а потым разгром фашысцкіх агрэсараў і японскіх мілітарыстаў спрыялі бурнаму ўздыму нацыянальна-вызваленчага руху.

У выніку другой сусветнай вайны рэзка змяніліся суадносіны сіл на міжнароднай арэне. Германія, Італія і Японія, якія да вайны належалі да вялікіх дзяржаў, пацярпеўшы паражэнне, на час пераўтварыліся ў залежныя краіны, акупіраваныя іншаземнымі войскамі. Іх эканоміка была разбураная вайной, і яны на працягу шэрагу гадоў не маглі спаборнічаць са сваімі ранейшымі канкурэнтамі.



Адзінай буйной дзяржавай, якая выйшла з вайны значна ўзмоцненай ва ўсіх адносінах, білы Злучаныя Штаты. Толькі яны валодалі ядзернай зброяй. ЗША пераўтварыліся ў гіганцкую "звышдзяржаву", лідара капіталістычнага свету, што прэтэндаваў на сусветную гегемонію.

Другой "звышдзяржавай"стаў СССР. Нягледзячы на аграмадныя ахвяры і разбурэнні, сваім вырашальным унёскам у перамогу над нацысцкай Германіяй Савецкі Саюз у небывалай ступені ўзмацніў сваю магутнасць, уплыў і прэстыж. Узброеныя сілы СССР знаходзіліся ў многіх краінах Цэнтральнай і Паўднёва-Ўсходняй Еўропы ва Ўсходняй Германіі, Паўночнай Карэі.

Асноўныя накірункі пасляваеннага мірнага ўрэгулявання былі намечаны падчас вайны вядучымі дзяржавамі антыфашысцкай кааліцыі. На канферэнцыі кіраўнікоў СССР, ЗША і Вялікабрытаніі ў Тэгеране, Ялце і Патсдаме, а таксама на нарадзе кіраўнікоў ЗША, Вялікабрытаніі і Кітаю ў Каіры былі ўзгодненыя пытанні пра тэрытарыяльныя змены, пра адносіны да пераможаных фашысцкіх дзяржаў і пакаранні ваенных злачынцаў, пра стварэнне спецыяльнай міжнароднай арганізацыі для падтрымання міжнароднага міру і бяспекі.



Саюзныя дзяржавы вырашылі акупіраваць Германію, Італію і Японію х мэтай выкаранення нацызму, фашызму і мілітарызму. Яны пастанавілі аддаць галоўных ваенных злачынцаў суду Міжнароднага трыбуналу. Тэрытарыяльныя захопы Германіі, Італіі, Японіі ды іх саюзнікаў, здзейсненыя ў 1930-я гг. і перыяд другой сусветнай, ануляваліся. СССР, ЗША і Вялікабрытанія заявілі, што неабходна аднавіць незалежнасць Аўстрыі і Чэхаславакіі, вярнуць Паўночную Трансільванію Румыніі. Чэхаславакія была вымушаная даць згоду на перадачу Савецкаму Саюзу Закарпацкай Ўкраіны, дзе пераважала ўкраінскае (русінскае) насельніцтва.

Мяжу паміж Германіяй і Польшчай саюзнікі дамовіліся правесці па лініі рэк Одэр і Нэйсэ. Усходняя мяжа Польшчы павінна была праходзіць па мяжы з Заходняй Украінай і Заходняй Беларуссю, уздоўж лініі Кэрзана. Горад Кёнігсберг і прылеглыя да яго раёны Усходняй Прусіі перадаваліся Савецкаму Саюзу. Мільёны немцаў і венграў, якія пражывалі на тэрыторыях, адышоўшых да Польшчы, Чэхаславакіі і СССР, падлягалі высяленню з ранейшых месцаў пражывання і выезд на сваю гістарычную радзіму. Германія і яе саюзнікі павінныя былі заплаціць рэпарацыі краінам, што сталі ахвярамі фашысцкай агрэсіі.

Вялікабрытанія, ЗША і СССР вырашылі вызваліць з-пад улады Японіі ўсе тэрыторыі, якія яна захапіла пры дапамозе сілы і абмежаваць японскі суверэнітэт чатырма галоўнымі японскімі астравамі. Карэі была абяцаная незалежнасць. Маньчжурыя (Паўночна-Ўсходні Кітай), востраў Тайвань ды іншыя Кітайскія астравы, захопленыя Японіяй, прапаноўвалася вярнуць Кітаю. Савецкаму Саюзу вяртаўся Паўднёвы Сахалін і перадаваліся Курыльскія астравы, якія да 1855 г. належалі Расіі.

На канферэнцыі ў Ялце і наступных нарадах прадстаўнікоў СССР, ЗША і Вялікабрытаніі было дасягнутае пагадненне аб размежавальнай лініі паміж савецкімі і амерыкана-брытанскімі войскамі, якія дзейнічалі ў Еўропе. Аналагічная размежавальная лінія была намечаная і ў Карэі. Паўночную Карэю (да поўначы ад 38-й паралелі) вызвалялі савецкія войскі, Паўднёвую Карэю – амерыканскія. Першапачаткова гэтае размежаванне задумвалася як часовае, але неўзабаве пераўтварылася ў фактычную мяжу, што аддзяляла савецкую і амерыкана-брытанскую сферы ўплыву.



Важнай падзеяй міжнароднага жыцця першых пасляваенных гадоў было стварэнне Арганізацыі Аб'яднаных Нацыяў (ААН), галоўнай задачай з'яўлялася падтрыманне міжнароднага міру і бяспекі, развіццё супрацоўніцтва паміж народамі і дзяржавамі.

Па папярэдняй дамоўленасці паміж СССР, ЗША і Вялікабрытаніяй, дасягнутай на канферэнцыі лідараў трох вялікіх дзяржаў у Ялце, у красавіку 1945 г. у Сан-Францыска пачала сваю работу Ўстаноўчая канферэнцыя ААН. На яе былі запрошаныя дзяржавы, што абвясцілі вайну Германіі ды іншым краінам фашысцкага блоку. Канферэнцыя прыняла Статут ААН, зафіксаваўшы важнейшыя важнейшыя прынцыпы міжнароднага права: развіццё сяброўскіх адносінаў паміж нацыямі на базе раўнапраўя і самавызначэння народаў, неўмяшання ва ўнутраныя справы іншых дзяржаў, вырашэнне міжнародных спрэчак мірнымі сродкамі, устрыманне ад пагрозы выкарыстання сілы. У Статуце пазначалася, што міжнароднае супрацоўніцтва павінна ажыццяўляцца ў духу "павагі да правоў чалавека і асноўных свабодаў для ўсіх, без адрознення расы, полу, мовы і рэлігіі".

Згодна Статуту ААН, кіруючым органам ААН з'яўляецца Генеральная Асамблея і Рада Бяспекі. Генеральная асамблея, г.зн. сход усіх членаў ААН, дзе кожная краіна мае адзін голас, перыядычна збіраецца на сесіі, якія разглядаюць агульныя прынцыпы міжнароднага супрацоўніцтва і праблемы, звязаныя з падтрыманнем міжнароднага міру і бяспекі. Рашэнні Генеральнай Асамблеі носяць не абавязковы, а рэкамендацыйны характар, але валодаюць высокім міжнародным аўтарытэтам. Рада Бяспекі, на які ўскладзена галоўная адказнасць за падтрыманне міжнароднага міру і бяспекі, прымае рашэнні, абавязковыя для членаў ААН. Рада Бяспекі складаецца з пастаянных і непастаянных членаў. Пастаяннымі членамі з'яўляюцца пяць вялікіх дзяржаў: СССР, Вялікабрытанія, Злучаныя Штаты, Францыя і Кітай. Непастаянныя члены (першапачаткова шэсць, а з 1963 г. - дзесяць краін) абіраюцца Генеральнай Асамблеяй тэрмінам на два гады. Рашэнні Рады Бяспекі сапраўдныя толькі пры ўмове аднагалосся ўсіх яго пастаянных членаў (кожная з пяці вялікіх дзяржаў валодае правам вета).

У межах ААН дзейнічае цэлы шэраг іншых структураў, у тым ліку міжнародныя спецыялізаваныя арганізацыі. Адной з найбольш паважаных і вядомых з іх з'яўляецца Арганізацыя Аб'яднаных Нацыяў па пытаннях адукацыі, навукі і культуры (ЮНЕСКО).

У 1945 г. членамі ААН стала 51 дзяржава – удзельнікі канферэнцыі ў Сан-Францыска. Краіны фашысцкага блоку спачатку не дапускаліся ў ААН. Дзень, калі Статут ААН набыў сілу – 24 кастрычніка 1945 г. - штогод адзначаецца як дзень ААН.

Адным з самых неадкладных пытанняў пасляваеннага ўрэгулявання было заключэнні міжнародных дагавораў. Паколькі Германія не мела ўраду, дзяржавы-пераможцы вырашылі ў першую чаргу заключыць мірныя дагаворы з еўрапейскімі саюзнікамі Германіі – Італіяй, Румыніяй, Венгрыяй, Балгарыяй і Фінляндыяй.

Праекты гэтых дагавораў, падрыхтаваныя міністрамі замежных спраў СССР, ЗША, Вялікабрытаніі, Францыі, і Кітаю былі вынесеныя на абмеркаванне Парыжскай мірнай канферэнцыі, якая працавала летам і восенню 1946 г. У працэсе падрыхтоўкі дагавораў, як і падчас работы Парыжскай канферэнцыі, выявіліся сур'ёзныя супярэчнасці паміж СССР, ЗША і Вялікабрытаніяй. Урад СССР падтрымлівала створаныя пры яго ўдзеле ўрады Румыніі,Венгрыі і Балгарыі, а ЗША і Вялікабрытанія патрабавалі іх карэннай рэарганізацыі. Савецкі Саюз дамагаўся перадачы яму ў якасці падапечнай тэрыторыі Трыпалітаніі (Лівіі), а таксама прадастаўлення яму базы для гандлёвага і ваеннага флоту ў адной з былых італьянскіх калоній у Міжземнамор'і. У канчатковым выніку названыя патрабаванні вялікіх заходніх дзяржаў і СССР былі адкінутыя. 10 лютага 1947 г. ў Парыжы адбылося падпісанне мірных дагавораў з Італіяй, Румыніяй, Венгрыяй, Балгарыяй і Фінляндыяй.

Тэрытарыяльныя палажэнні мірных дагавораў ліквідавалі набыткі, зробленыя раней фашысцкімі агрэсарамі. Італія прызнала суверэнітэт Албаніі ды Эфіопіі. Акупіраваныя Італіяй Дадэканезскія астравы вярталіся Грэцыі. Славянскія землі,, за выключэннем Трыесту перадаваліся Югаславіі. Трыест з прылеглай да яго невялікай вобласцю быў абвешчаны "вольнай тэрыторыяй". Італія пазбавілася сваіх калоніяў у Афрыцы. У адпаведнасці з умовамі перамір'я з Румыніяй і Венгрыяй мірныя дагаворы замацавалі вяртанне Румыніі часткі Трансільваніі. Фінляндыя вярнула СССР вобласць Петсама (Печанга), перададзеную ёй Савецкай дзяржавай у 1920 г. і аддала Савецкаму Саюзу ў арэнду на 50 гадоў тэрыторыю Поркала-Уд на паўночным узбярэжжы Фінскага заліву (недалёка ад Хельсінкі) для стварэння там савецкай ваенна-марской базы.

Палітычныя палажэнні мірных дагавораў абавязвалі Італію, Венгрыю, Румынію, Балгарыю і Фінляндыю забяспечыць сваім грамадзянам асноўныя дэмакратычныя правы і свабоды, забаранялі адраджэнне і дзейнасць фашысцкіх арганізацыяў, прадугледжвалі прыцягненне да суду ваенных злачынцаў. Гэтым краінам дазвалялася мець для мэтаў абароны абмежаваную колькасць узброеных сілаў, але забаранялася вырабляць атамную зброю ды іншую зброю масавага знішчэння. Эканамічныя раздзелы дагавораў прадугледжвалі выплату рэпарацыяў ахвярам агрэсіі: Савецкаму Саюзу, Албаніі, Грэцыі, Югаславіі, Чэхаславакіі ды Эфіопіі.

На Ялцінскай і Патсдамскай канферэнцыях СССР, ЗША і Вялікабрытанія дамовіліся пра тое, што тэрыторыя Германіі зазнае працяглую акупацыю. Паколькі Аўстрыя ў 1938-1945 гг. уваходзіла ў склад Трэцяга Рэйху, яна была таксама акупіраваная. Падобна да Германіі Аўстрыя была падзеленая на чатыры акупацыйныя зоны. Вярхоўную ўладу ажыццяўляла Саюзніцкая рада, якая складалася з прадстаўнікоў СССР, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі. У кастрычніку 1945 г. у Аўстрыі адбыліся выбары і сфармаваны ўрады, але акупацыйны рэжым захоўваўся, таму што Савецкі Саюз адмаўляўся заключаць мірны дагавор з Аўстрыяй, пакуль не будзе падпісаны мірны дагавор з Германіяй. Неўзабаве паміж саюзнікамі сталі нарастаць супярэчнасці. Германія аказалася па сутнасці падзеленай надвое і дагавор з ёю так ніколі і не быў заключаны. З Аўстрыяй дагавор быў падпісаны ўжо пасля смерці І.В. Сталіна – у 1955 г.

Японія, у адрозненне ад Германіі і Аўстрыі, не існавала розных зон акупацыі. Яе тэрыторыю аказалася пад кантролем толькі амерыканскай акупацыйнай адміністрацыі і войск. Праект мірнага дагавору з Японіяй ЗША падрыхтавалі толькі да 1951г. У адпаведнасці з ім Японія павінна была адмовіцца ад прэтэнзій на Карэю, Тайвань і Пескадорскія астравы, ад астравоў у Ціхім акіяне, якімі яна кіравала па мандату Лігі Нацыяў, ад усіх правоў і прэтэнзіяў у Кітаі,і Антарктыцы, а таксама ад прэтэнзіяў на Паўднёвы Сахалін і частку Курыльскіх астравоў (Хабамаі, Кунашыр, Шыкатан, Ітуруп). Некалькі астравоў заставаліся пад кіраваннем Злучаных Штатаў (толькі на мяжы 1960-1970-х гг. яны былі паэтапна вернутыя Японіі пры ўмове захавання там амерыканскіх ваенных баз). Рэпарацыйныя выплаты на Японію не накладаліся.

Для падпісання мірнага дагавору з Японіяй была скліканая міжнародная канферэнцыя ў Сан-Францыска (4-8 лістападу 1951 г.). Да ўдзелу ў ёй не быў запрошаны камуністычны Кітай, з якім ЗША разарвалі дыпламатычныя адносіны. У знак пратэсту супраць несправядлівага рашэння пытання аб рэпарацыях адмовіліся ад удзелу ў канферэнцыі Індыя і Бірма. Ужо ў ходзе яе работы з крытыкай тэксту пагаднення выступіў Савецкі Саюз, падтрыманы прадстаўнікамі Польшчы і Чэхаславакіі. У выніку усе гэтыя краіны так і не падпісалі мірны дагавор. Расія, правапераемніца СССР, дагэтуль не мае з Японіяй мірнага дагавору. З-за гэтага засталася адкрытай праблема прыналежнасці Курыльскіх астравоў, на якія Японія неўзабаве стала прэтэндаваць.

Гэткім чынам, па заканчэнні другой сусветнай вайны склалася новая сістэма міжнародных адносін. Паколькі яе асноўныя прынцыпы былі сфармуляваныя яшчэ на канферэнцыях саюзнікаў у 1945 г. гэтая сістэма атрымала назву Ялцінска-Патсдамскай. Асновай сусветнай палітыкі былі абвешчаныя прынцыпы калектыўнай дыпламатыі і нацыянальнага суверэнітэту, адмова ад блокавага супрацьстаяння і выкарыстання вайны як сродку палітыкі, прыярытэт прававога ўрэгулявання міжнародных канфліктаў. У адрозненне ад Версальска-Вашынгтонскай сістэмы большае значэнне надавалася праву народаў на дэмакратычнае развіццё, абароне чалавецтва ад пагрозы тыранічных рэжымаў, канструктыўнаму супрацоўніцтву ўсіх краін і народаў у самых розных сферах жыцця. Аднак усе гэтыя прынцыпы знайшлі цалкам адрозную трактоўку ў інтэрпрэтацыі савецкай і амерыканскай прапаганды. Палітычны курс дзвюх "звышдзяржаў" аказаўся скіраваны найперш на пашырэнне і ўмацаванне ўласных сфераў уплыву ў пасляваенным свеце, на экспарт сваёй ідэалогіі, а, часцяком, і прамое ваенна-палітычнае ўмяшанне ў "трэціх краінах". Ялцінска-Патсдамская сістэма міжнародных адносінаў набывала ўзрастальна яўны біпалярны характар.

Адыход ад палітыкі саюзніцкіх адносін. Ядзерны ваенна-палітычны фактар. Пачатак "халоднай вайны". "Дактрына Трумэна", "план Маршала". Стварэнне Заходняга Саюза і НАТА. Раскол Германіі. Вайна ў Карэі. Абвастрэнне ваенна-блокавага супрацьстаяння. Утварэнне АВД. Аслабленне міжнароднай напружанасці. Працяг гонкі ўзбраенняў. Суэцкі крызіс.

У абстаноўцы пасляваенных узрушэнняў, народна-дэмакратычных і нацыянальна-вызваленчых рэвалюцыяў сталі хутка нарастаць супярэчнасці паміж заходнімі дзяржавамі на чале з ЗША і згуртаванымі вакол СССР народна-дэмакратычнымі дзяржавамі. Паступова сфармаваліся два ідэалагічныя і ваенна-палітычныя блокі. Надышоў перыяд рэзкага абвастрэння міжнародных адносін – "халодная вайна".

Адным з першых прапагандысцкіх актаў "халоднай вайны" стала прамова У. Чэрчыля, зробленая 5 сакавіка 1946 г. у Фултане (ЗША). У гэтай прамове, загадзя ўзгодненай з Г. Трумэнам, былы брытанскі прэм'ер сказаў, што Савецкі Саюз падзяліў Еўропу "жалезнай заслонай", усталяваў у сваёй сферы ўплыву таталітарны кантроль і жадае "бязмежнага распаўсюджання сваёй сілы і сваіх дактрынаў". У. Чэрчыль заклікаў стрымліваць экспансіянісцкія тэндэнцыі СССР.

За гэтым пачалася прапагандысцкая кампанія і ў краінах Захаду, і на Ўсходзе. Амерыканскі ўрад абвясціў сваёй афіцыйнай дактрынай "стрымліванне камунізму" і стаў звяртацца да "атамнай дыпламатыі", г.зн. пагрозы выкарыстання атамнай зброі. Ужо напрыканцы 1945 г. Г. Трумэн зацвердзіў сакрэтны план на выпадак ваенных дзеянняў з СССР, які намеціў удар атамнымі бомбамі па 20 савецкіх гарадах.

У адказ савецкае кіраўніцтва разгарнула палітычную і прапагандысцкую кампанію супраць англа-амерыканскіх "падпальшчыкаў вайны". ЗША абвінавачваліся ў тым, што, нібыта, імкнуцца "пераўтварыць увесь свет у калонію амерыканскіх імперыялістаў, звесці суверэнныя народы да становішча рабоў", усталяваць "зверскі фашызм не толькі ў сябе дома, але і ў іншых краінах. Баючыся атамнага нападу Савецкі Саюз фарсіраваў работы па стварэнні ўласнай ядзернай зброі і ў жніўні 1949 г. правёў першае яго выпрабаванне. У 1952 г. ЗША завалодалі яшчэ больш магутнай ядзернай зброяй. У лістападзе 1952 г. яны выпрабавалі на атоле Бікіні ў Ціхім акіяне тэрмаядзернага прылады. Менш чым праз год падобную смертаносную зброю меў ужо і Савецкі Саюз.

Страціўшы манаполію на атамную і тэрмаядзерную зброю, Злучаныя Штаты напачатку захоўвалі перавагу ў сродках яго дастаўкі. У 1953 г. у ЗША былі сканструяваныя міжкантынентальныя стратэгічныя бамбавікі, аў 1955 г. - міжкантынентальныя балістычныя ракеты, здольныя даставіць ядзерную зброю ў любую кропку зямнога шару. Неўзабаве СССР ліквідаваў і гэтую перавагу. Летам 1957 г. пад кіраўніцтвам С.П. Каралёва адбылося выпрабаванне першай савецкай міжкантынентальнай балістычнай ракеты. Стартуючы з тэрыторыі СССР, яна магла дасягнуць асноўных гарадоў ЗША праз 20-30 хвілін. Стварэнне савецкай ракетна-ядзернай зброі не спыніла гонку ўзбраенняў. Канфрантацыя па лініі Захад-Усход працягвалася і ўзмацнялася.

Поруч з "атамнай дыпламатыяй" важнай часткай амерыканскай дактрыны "стрымлівання камунізму" з'яўлялася эканамічная і ваенная дапамога іншым капіталістычным краінам. Першым крокам у гэтым накірунку стала дактрына Трумэна(1947). Спасылаючыся на просьбы, атрыманыя ад урадаў Грэцыі і Турцыі, Г. Трумэн абвясціў аб вылучэнні гэтым краінам ваеннай дэ эканамічнай дапамогі для барацьбы з камунізмам у памеры $400 млн. У Грэцыю і Турцыю пасылалася амерыканскае ўзбраенне і ваенныя дарадцы, там ствараліся амерыканскія ваенныя базы.

Дактрына Трумэна датычылася не толькі Грэцыі і Турцыі. Па сутнасці яна насіла сусветны характар. У ёй прама ўказвалася, што палітыка Злучаных Штатаў павінна складацца ў падтрымцы ўсіх народаў, якія змагаюцца супраць камунізму. У адпаведнасці з гэтым прынцыпам ЗША падтрымлівалі кітайскі ўрад Чан Кайшы, а таксама аказвалі пастаянную эканамічную і ваенную падтрымку ўладам Паўднёвай Карэі.

Асаблівую ўвагу правячыя колы Злучаных Штатаў надавалі краінам Заходняй Еўропы, дзе на іх думку ў выніку вайны і пасляваеннага крызісу ўзнікла "пагроза камунізму". Амерыканскі ўрад распрацаваў спецыяльны план дапамогі краінам Еўропы, які быў агалошаны ў выступленні дзяржаўнага сакратара ЗША Дж. Маршала 5 чэрвеня 1947 г. Да плана Маршала далучыліся 16 краін – Аўстрыя, Бельгія, Вялікабрытанія, Грэцыя, Данія, Італія, Люксембург, Нідэрланды, Ісландыя, Ірландыя, Нарвегія, Партугалія, Турцыя, Францыя, Швейцарыя і Швецыя. У 1949 г. да гэтага плану далучылася Заходняя Германія.

Савецкі ўрад угледзеў у плане Маршала "план закабалення Еўропы", якія мае на мэце "рэстаўрыраваць уладу капіталізму у краінах новай дэмакратыі", замацаваць імперыялізм і фашызм, падрыхтаваць новую імперыялістычную вайну. Зыходзячы з гэткім меркаванняў СССР адмовіўся ўдзельнічаць у плане Маршала, нават не абмяркоўваючы канкрэтных умоваў. Пад націскам СССР амерыканскую дапамогу адкінулі ўсё краіны народнай дэмакратыі, а таксама Фінляндыя.

У працэсе "халоднай вайны" паступова сфармаваліся дзве ваенна-палітычныя кааліцыі на чале адпаведна з СССР і ЗША. Еўрапейскія краіны народнай дэмакратыі (за выключэннем Югаславіі) былі звязаныя з Савецкім Саюзам дагаворамі аб сяброўстве, супрацоўніцтве і ўзаемадапамозе. Падобныя пагадненні былі потым падпісаныя СССР з Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікай (КНДР) і Кітайскай Народнай Рэспублікай.

Паралельна з гэтым адбудоўваўся блок заходніх дзяржаў. У 1947 г. дзяржавы амерыканскага кантыненту (усе акрамя Канады) заключылі Міжамерыканскі дагавор аб узаемадапамозе. Дагавор прадугледжваў сумесныя дзеянні амерыканскіх дзяржаў у выпадку ўзброенага нападзення на адно з іх. Створаная ў 1948 г. пастаянная Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў, дзе ЗША адыгрывалі вядучую ролю, канчаткова аформіла саюз дзяржаў амерыканскага кантыненту.

У Еўропе галоўнымі ініцыятарамі фармавання адасобленых ваенна-палітычных блокаў былі Вялікабрытанія і Францыя. 4 сакавіка 1947 г. у Дзюнкерку (Францыя) яны падпісалі дагавор аб узаемадапамозе. Фармальна ён быў скіраваны супраць магчымасці новай агрэсіі з боку Германіі, а фактычна ўяўляў сабой пагадненне дзвюх буйнейшых дзяржаў Заходняй Еўропы з мэтай абароны ўласных інтарэсаў. У 1948 г. да Англіі і Вялікабрытаніі далучыліся Бельгія, Нідэрланды і Люксембург. Яны ўтварылі Заходні Саюз, члены якога абавязваліся аказваць адзін аднаму дапамогу ў выпадку агрэсіі ў Еўропе. Гэтак узнікла ваенна-палітычная групоўка заходнееўрапейскіх дзяржаў, шчыльна звязаных са Злучанымі Штатамі.

Канфрантацыя двух варагуючых блокаў прывяла да карэнных змен іх стаўлення да былых варожых дзяржаў. ЗША і Вялікабрытанія ўзялі курс на аднаўленне эканамічнага і ваеннага патэнцыялу Заходняй Германіі, што фактычна з'яўлялася спробай перагляду Патсдамскіх пагадненняў.

У 1946 г. ЗША і Вялікабрытанія аб'ядналі свае зоны акупацыі ў г.зв. Бізонію. У 1948 г. да іх далучылася французская зоны – утварылася трайная зона – Трызоніія. Акупацыйныя ўлады ў заходніх зонах паступова перадавалі функцыі кіравання ў рукі нямецкай адміністрацыі на чале ў прадстаўнікамі буржуазных партыяў. У 1948 г. на на радзе ў Лондане ўрады ЗША, Вялікабрытаніі, Францыі, Бельгіі, Галандыі і Люксембурга канчаткова вырашылі стварыць на тэрыторыі Трызоніі асобную дзяржаву. Важным крокам да гэтага стала сепаратная грашовая рэформа, якую ЗША, Вялікабрытанія і Францыя правялі ў Трызоніі. У канчатковым выніку ўсё гэта скончылася савецкай блакадай Заходняга Берліну. "Берлінскі крызіс" скрайне абвастрыў адносіны паміж Савецкім Саюзам і заходнімі дзяржавамі.

У жніўні 1949 г. адбыліся выбары ў парламент Заходняй Германіі. У верасня 1949 г. сабраўшыся на сваю першую сесію, парламент абвясціў пра стварэнне новай германскай дзяржавы – Федэратыўная Рэспубліка Германіі. Пасля гэтага ў савецкай зоне акупацыі пачалося фармаванне ўсходнегерманскай дзяржавы. 7 кастрычніка 1949 г. была заснаваная Германская Дэмакратычная Рэспубліка. На нямецкай зямлі ўзніклі дзве германскія дзяржавы з рознымі грамадскім і палітычным ладам.

У 1949 г. пад кіраўніцтвам ЗША быў створаны буйнейшы ваенна-палітычны блок, які ўпершыню аб'яднаў усе вядучыя краіны Заходняй Еўропы і Паўночнай Амерыкі. 4 красавіка 1949 г. у сталіцы ЗША Вашынгтоне 12 дзяржаў, у тым ліку ЗША, Канада, Вялікабрытанія, Францыя, Італія, Бельгія, Нідэрланды, Люксембург, Данія, Ісландыя, Нарвегія і Партугалія падпісалі Паўночнаатлантычны дагавор аб узаемнай абароне, стварыўшы Арганізацыю Паўночнаатлантычнага дагавору (НАТО; англ. North Atlantic Treaty Organization). Краіны-ўдзельніцы абавязваліся аказваць адзін аднаму дапамогу ў выпадку ўзброенага нападу. У адрозненне ад звычайных дагавораў аб узаемнай дапамозе Паўночнаатлантычны альянс меў спецыяльную інтэграваную ваенную арганізацыю, пастаянныя ўзброеныя сілы і аб'яднанае камандаванне, на чале якога стаяў амерыканскі генерал. Фактычна НАТО быў скіраваны супраць СССР і яго саюзнікаў.

Пасля стварэння Паўночнаатлантычнага пакту міжнародная напружанасць яшчэ больш узмацнілася. Напачатку 1950-х гг. "халодная вайна" вылілася ў лакальны ўзброены канфлікт паміж сацыялістычнымі і капіталістычнымі дзяржавамі.

25 чэрвеня 1950 г. войскі Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі (КНДР) з маўклівай згоды СССР і КНР пачалі наступленне супраць Паўднёвай Карэі з мэтай аб'яднаць усю Карэю пад уладай камуністаў. Гэтак пачалася Карэйская вайна (1950-1953). Каб апраўдаць свае дзеянні, урад КНДР заявіў, што Паўночная Карэя стала ахвярай нападу з боку паўднёвай суседкі і была вымушаная абараняцца. Савецкі Саюз і Кітай, еўрапейскія краіны народнай дэмакратыі і кампартыі ўсяго свету падтрымалі гэтую прапагандысцкую версію, а ўрад ЗША абвінаваціў КНДР і накіраваў у Карэю свае ўзброеныя сілы, якія ўзялі ўдзел у баявых дзеяннях на баку Паўднёвай Карэі. Да амерыканскіх войск далучыліся, праўда, у нязначнай колькасці, войскі яшчэ 14 дзяржаў, у тым ліку Вялікабрытаніі Францыі і Канады. Амерыканскія дыпламаты правялі ў ААН рэзалюцыі, якая асуджала КНДР як агрэсара і абвяшчала войскі ЗША ды іх саюзнікаў, што дзейнічалі ў Карэі, войскамі ААН.

Вайна цягнулася больш за тры гады. Спачатку Народная армія КНДР усталявала кантроль над 90% тэрыторыі Паўднёвай Карэі, але амерыканскае камандаванне высадзіла на заходнім узбярэжжы Карэйскага паўвострава буйны дэсант, які нанёс цяжкае паражэнне паўночнакарэйскай арміі. Да кастрычніка 1950 г. войскі Злучаных Штатаў занялі значную частку КНДР, захапілі яе сталіцу Пхеньян і нават наблізіліся да межаў Кітаю. Тады на дапамогу КНДР прыйшлі савецкія лётчыкі і вайсковыя часткі КНР, якія афіцыйна дзейнічалі ў якасці добраахвотнікаў. Разам з карэйскай Народнай арміяй добраахвотнікі адкінулі сваіх праціўнікаў да межаў КНДР.

Камандуючы амерыканскімі войскамі ў Карэі генерал Макартур нават прапанаваў пусціць у ход атамную бомбу, але ўрад ЗША адкінула яго прапанову і адхілі яго самога Макартура ад камандавання. Летам 1951 г. пачаліся перагаворы. Праз два гады, 27 ліпеня 1953 г., яны скончыліся падпісаннем перамір'я. Сілы ваюючых бакоў засталіся на лініі фронту, якая знаходзілася ў раёнах, блізкіх да 38-й паралелі, гэта значыць амаль на тых жа самым пазіцыях, на якіх пачалася вайна. Раскол Карэі тым самым быў замацаваны.

Падчас вайны ў Карэі і пасля яе заканчэння ЗША дапоўнілі сістэму ваенна-палітычных блокаў новымі рэгіянальнымі пактамі з дзяржавамі Азіі і Ціхага акіяну. У 1951 г. ЗША заключылі "дагавор бяспекі" з Аўстраліяй і Новай Зеландыяй (дагавор АНЗЮС). Потым яны прыступілі да арганізацыі шматбаковага блоку – Арганізацыі дагавору для Паўднёва-Ўсходняй Азіі (СЕАТО). Дагавор СЕАТО, падпісаны ў 1954 г. ЗША, Вялікабрытаніяй, Францыяй, Пакістанам, Тайландам, Філіпінамі, Аўстраліяй і Новай Зеландыяй павінны быў адыграць на Далёкім Усходзе і Ціхім акіяне гэткую ж ролю, як Паўночнаатлантычны альянс на Захадзе. У 1955 г. у Багдадзе быў падпісаны Багдадскі пакт. У яго ўвайшлі Турцыя, Трак, Пакістан, Іран і Вялікабрытанія. Злучаныя Штаты з саюзнікамі абкружылі СССР ды іншыя сацыялістычныя краіны цэлай сістэмай ваенных баз, з якіх іх авіяцыя магла б наносіць удары па сацыялістычных дзяржавах.

Пасля смерці І.В. Сталіна новае савецкае кіраўніцтва зрабіла шэраг буйных крокаў па змякчэнні міжнароднай напружанасці. Спачатку савецкі ўрад дамовіўся са Злучанымі Штатамі пра падпісанне перамір'я ў Карэі. У ліпні 1954 г. у Жэневе на нарадзе міністраў замежных спраў СССР, ЗША, Вялікабрытаніі, Францыі, КНР і Дэмакратычнай Рэспублікі В'етнам (ДРВ) былі падпісаны пагадненні пра спыненне каланіяльнай вайны ва В'етнаме. Тэрыторыя гэтай краіны часова была падзеленая дэмаркацыйнай лініяй уздоўж 17-й паралелі: на поўначы ад гэтай лініі павінны былі засяродзіцца войскі ДРВ, на поўдзень – войскі паўднёвав'етнамскага ўраду. Неўзабаве гэтая часовая размежавальная лінія надоўга пераўтварылася ў мяжу паміж ДРВ і Паўднёвым В'етнамам. У адпаведнасці з Жэнеўскімі пагадненнямі Францыя канчаткова прызнала незалежнасць краін Індакітайскага паўвострава – і вывела адтуль свае войскі.

Пачатак рэмілітарызацыі Заходняй Германіі і яе ўступленне ў блок НАТО выклікала адпаведную рэакцыю СССР і яго саюзнікаў. 14 траўня 1955 г. Албанія, Балгарыя, Венгрыя, ГДР, Польшча, Румынія, Савецкі Саюз і Чэхаславакія на Варшаўскай нарадзе еўрапейскіх дзяржаў па забеспячэнні міру і бяспекі ў Еўропе падпісалі Варшаўскі дагавор (Дагавор аб сяброўстве, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе). Тым самым было аформлена стварэнне ваеннага саюзу еўрапейскіх сацыялістычных дзяржаў пры вядучай ролі СССР – Арганізацыя Варшаўскага Дагавору (АВД).

Тым не менш, у ліпні 1955 г. таксама ў Жэневе адбылася першая нарада кіраўнікоў урадаў ЗША, СССР, Вялікабрытаніі і Францыі. На ім абмяркоўваліся праблемы скарачэння ўзбраенняў, забароны атамнай зброі, а таксама праблемы еўрапейскай бяспекі і аб'яднання Германіі. Хаця пагадненняў па гэтых пытаннях не было дасягнута, нарада спрыяла аслабленню міжнароднай напружанасці.

Дзякуючы больш гнуткай палітыцы СССР, удалося вырашыць некаторыя застарэлыя праблемы. У студзені 1955 г. Савецкі Саюз апублікаваў заяву пра афіцыйнае спыненне стану вайны з Германіяй, а ў верасні гэтага году ўсталяваў дыпламатычныя адносіны з ФРГ і вызваліў нямецкіх ваеннапалонных і ваенных злачынцаў, якія яшчэ заставаліся ў Савецкі Саюзе.

У траўні 1955 г. урады СССР, ЗША, Вялікабрытанія і Францыя падпісалі з Аўстрыяй Дзяржаўны дагавор аб заканчэнні акупацыі і аднаўленні незалежнай і дэмакратычнай Аўстрыі. Дагавор забараняў аншлюс і абавязваў аўстрыйскі ўрад не дапускаць фашысцкай і мілітарысцкай дзейнасці на тэрыторыі краіны. Пасля таго, як Дзяржаўны дагавор набыў моц і акупацыйныя войскі пакінулі Аўстрыю, аўстрыйскі парламент прыняў канстытуцыйны закон аб пастаянным нейтралітэце.

У 1956 г. у Маскве была падпісана савецка-японская дэкларацыя, якая палала канец афіцыйнаму стану вайны паміж Японіяй і СССР і прывяла да аднаўлення дыпламатычных адносінаў паміж гэтымі дзвюма краінамі. СССР падтрымала просьбы Японію аб прыняцці яе ў ААН, пагадзіўся вызваліць усіх японскіх грамадзян, асуджаных у СССР, і рэпатрыіраваць іх у Японію. Савецкі ўрад абяцаў перадаць Японіі два з чатырох паўднёвакурыльскіх астравоў – Хабамаі і Шыкатан – пры ўмове падпісання мірнага дагавору і вываду амерыканскіх войск з Японіі. (Калі ў 1960 г. Японія заключыла з ЗША дагавор аб узаемным супрацоўніцтве і бяспецы, урад СССР адмовіўся ад свайго абяцання. Мірны дагавор так і не быў заключаны.)

Новую арыентацыю савецкай знешняй палітыкі пацвердзіў і афіцыйна замацаваў ХХ з'езд КПСС (люты 1956 г.). Асноўным зместам знешняй палітыкі СССР быў абвешчаны курс на прадухіленне вайны і мірнае суіснаванне дзяржаў з рознымі грамадска-палітычнымі сістэмамі. Неўзабаве гэтая дэкларацыя стала напаўняцца канкрэтным зместам. Яўнай праявай гэтага курсу сталі шматлікія афіцыйныя візіты савецкіх кіраўнікоў, у тым ліку ў Вялікабрытанію, Аўстрыю, Кітай, Індыю, ЗША, Індыю. Разам з тым Савецкі Саюз працягваў супрацьстаяць капіталістычнаму Захаду і ўдзельнічаць у гонцы ўзбраенняў.

Зніжэнне градусу супрацьстаяння "звышдзяржаў" не спыніла гонку ўзбраенняў. У 1952 г. было паспяхова праведзенае першае выпрабаванне вадароднай бомбы, але ўжо праз год тэрмаядзерная зброя з'явілася і ў Савецкага Саюзу. За першую палову 1950-х гг. амерыканцам удалося павялічыць колькасць стратэгічных бамбавікоў у тры разы, але 4 кастрычніка 1957 г. СССР запусціў свой першы штучны спадарожнік Зямлі, прадэманстраваўшы наяўнасць у яго на ўзбраенні міжкантынентальных балістычных ракет. У Злучаных Штатах у гэтыя гады ішлі работы па стварэнні падобных наступальных ракет.

Нягледзячы на некаторае аслабленне напружанасці, на працягу 1950-х гг. у міжнародных адносінах не раз узнікалі вострыя крызісы, што павялічвалі пагрозу вайны. У ліпні 1956 г. Егіпет ажыццявіў нацыяналізацыю кампаніі Суэцкага каналу, у якой дамінаваў франка-брытанскі капітал, абяцаючы выплаціць кампенсацыю і гарантаваць праход па каналу судоў усіх краін. Гэта выклікала Суэцкі крызіс.

Нацыяналізацыя выклікала бурную рэакцыю Францыі і Вялікабрытаніі, за якой паследавала франка-брытана-ізраільскую агрэсія супраць Егіпту. Злучаныя Штаты, зацікаўленыя найперш ва ўмацаванні ўласных пазіцый у рэгіёне адмовіліся падтрымаць гэтую авантурную акцыю сваіх саюзнікаў. Затое кіраўніцтва Савецкага Саюзу рашуча запатрабавала неадкладнага спынення ваенных дзеянняў, пагражаючы ў адваротным выпадку накіраваць у Егіпет сваіх добраахвотнікаў і не выключаючы магчымасці выкарыстання ракетна-ядзернай зброі. Папярэджанні зрабілі сваю справу: брытанскія і французскія войскі пакінулі зону каналу у снежні 1956 г., а ў сакавіку 1957 г. скончыўся вывад з егіпецкай тэрыторыі ізраільскіх войск. Суэцкі крызіс сур'ёзна падарваў пазіцыі старых каланіяльных дзяржаў – Вялікабрытаніі і Францыі – і стымуляваў новыя поспехі вызваленчага руху. Таксама крызіс паспрыяў далейшай актывізацыі амерыканскай дыпламатыі ў арабскім свеце.

Асноўныя тэндэнцыі ў міжнароднай палітыцы ў канцы 1950‑х – напачатку 1970‑х гг. Ядзерна-стратэгічны парытэт. Узрастанне ролі краін "трэцяга свету". Рух недалучэння. Рэгіянальныя канфлікты. Карыбскі крызіс. Вайна ў В’етнаме. Дагавор пра забарону выпрабаванняў у трох асяроддзях (1963 г.) Дагавор пра нераспаўсюджанне ядзернай зброі (1968 г.). Першыя тэндэнцыі глабальнай разрадкі.

Напрыканцы 1950-х – 1960-я гг. на міжнароднай арэне працягвалася супрацьстаянне дзвюх ядзерных звышдзяржаў – ЗША і СССР і ваенна палітычных блокаў, якія яны ўзначальвалі – НАТО і АВД. Свет заставаўся біпалярным (двухполюсным), захоўваўся стан "халоднай вайны". Абодва бакі спаборнічалі ў гонцы ўзбраенняў, перш за ўсё ракетна-ядзернай зброі, змагаліся за сферы ўплыву ў розных частках Зямнога шару. Пастаянна ўзнікалі канфліктныя сітуацыі, лакальныя войны, якія спараджалі пагрозу прамога ўзброенага сутыкнення дзвюх ядзерных звышдзяржаў.

Пагроза ўзаемнага знішчэння і агульнапланетарнай катастрофы стала відавочнай напрыканцы 1950-х гг. Ядзерная вайна не мела б пераможцаў і была бессэнсоўная, нават нягледзячы на значную перавагу ЗША над СССР. Такая катастрафічная раўнавага стала перашкодай для развязвання сусветнай вайны. Гэта з'явілася базай адноснай стабільнасці біпалярнага свету.

Яшчэ адным фактарам стабільнасці з'яўлялася негалосная ўзаемная згода не парушаць лінію размежавання ў Еўропе і ўстрымлівацца ад прамога ўмяшання ў падзеі ў краінах і рэгіёнах, што знаходзіліся па той бок ад гэтай лініі. Барацьба за пашырэнне і пераразмеркаванне сфераў уплыву перамясцілася на былую каланіяльную перыферыю – у развіццёвыя краіны Азіі Афрыкі і Лацінскай Амерыкі. Рост уплыву Савецкага Саюзу ў гэтай зоне выклікаў занепакоенасць і супрацьдзеянне ЗША ды іх саюзнікаў. Але і тут справа абмежавалася лакальнымі канфліктамі і абодва бакі пазбегнулі прамога ўзброенага сутыкнення адзін з адным.

Стабільнасць біпалярнага свету тым не менш заставалася вельмі крохкай. Часам мір аказваўся на мяжы ядзернага сутыкнення, як гэта мела месца падчас Карыбскага крызісу 1962 г. Да 1970-х гг. Савецкі Саюз дасягнуў прыкладнага ваенна-стратэгічнага парытэту з ЗША. Да гэтага часу з абодвух бакоў быў назапашаны гіганцкі ракетна-ядзерны патэнцыял. На мяжы 1960-1970-х гг. у міжнародным жыцці намеціўся пераход ад канфрантацыі да разрадкі. Гэты пераход праявіўся ў актывізацыі перагавораў паміж дзяржавамі і ў дасягненні ўзаемапрымальных пагадненняў, найперш па пытаннях бяспекі і супрацоўніцтва ў Еўропе і раззбраенні.

Напрыканцы 1950-х – першай палове 1970-х гг. у асноўным скончылася ліквідацыя каланіяльнай сістэмы. Толькі ў 1960 г., вядомым як "год Афрыкі", на гэтым кантыненце ўзнікла 17 новых дзяржаў. У снежні 1960 г. Генеральная Асамблея ААН прыняла рэзалюцыю аб дэкаланізацыі, якая вітала неабарачальныя змены і патрабавала неадкладнага прадстаўлення незалежнасці ўсім астатнім калоніям. Усяго за другую палову 1950-х – 1960-я гг. у Афрыцы з'явілася 37 новых дзяржаў. Партугальскія ўладанні (Ангола, Мазамбік, Гвінея-Бісаў, астравы Зялёнага Мысу, астравы Сан-Тамэ і Прынсіпі), у якіх у 1960-я гг. разгарнулася ўзброеная барацьба за незалежнасць, здабылі суверэнітэт некалькі пазней, у 1975 г. Ва ўсім свеце за перыяд за 1956 да 1973 г. на месцы былых калоніяй з'явілася 57 новых дзяржаў.

Заваёва палітычнай незалежнасці былымі калоніямі і залежнымі тэрыторыямі з'явілася важнай перамогай нацыянальна-вызваленчага руху. Аднак многія яго задачы засталіся невырашанымі. Дадаліся новыя складаныя праблемы. Адмовіўшыся ад адкрытых формаў каланіяльнага панавання, развітыя капіталістычныя дзяржавы здолелі захаваць краіны Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі ў арбіце свайго ўплыву, выкарыстоўваючы іх эканамічную залежнасць і нераўнапраўнае становішча ў сусветнай капіталістычнай гаспадарцы.

Новыя незалежныя краіны адрозніваліся па ўзроўні і тэмпах сацыяльна-эканамічнага развіцця, расстаноўцы грамадска-палітычных сіл. Дыферэнцыяцыя ў іх асяроддзі толькі ўзмацнялася. Шэраг краінаў – Індыя, Турцыя, Пакістан, Паўднёвая Карэя і некаторыя іншыя – дасягнулі прыкметнага прагрэсу ў капіталістычным развіцці. У многіх дзяржавах па ранейшаму пераважалі патрыярхальныя і дакапіталістычныя адносіны і практычна адсутнічалі прамысловасць і класы буржуазнага грамадства (краіны Трапічнай Афрыкі, Непал, Афганістан ды інш.). Напрыканцы 1950-х – напачатку 1960-х гг. з'явілася група дзяржаў "сацыялістычнай арыентацыі" – Алжыр, Егіпет, Лівія, Самалі, Сірыя і г.д.

Ліквідацыя каланіяльнай сістэмы і ўзрастальна адчувальнае ўварванне ў сферу сусветнай палітыкі дзясяткаў маладых дзяржаў з'явіліся знамянальнымі фактарамі міжнароднага жыцця канца 1950-х – першай паловы 1970-х гг. Развіццёвыя краіны Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі сталі атаясамліваць сябе з паняццем "трэці свет", маючы на ўвазе агульныя рысы і задачы развіцця, якія адрознівалі іх і ад "першага свету" – высокаразвітых капіталістычных краін, і ад "другога свету" – сацыялістычных дзяржаў. Яны прэтэндавалі на сваё месца ў міжнароднай супольнасці. Пры ўсёй стракатасці і неаднароднасці гэтую шматлікую групу краін аб'ядноўвалі агульная зацікаўленасць у супрацьдзеянні імперыялізму і расізму, імкненне да ліквідацыі нераўнапраўных эканамічных адносінаў з высокаразвітымі капіталістычнымі дзяржавамі, патрэба ў знешнепалітычным супрацоўніцтве з мэтай узмацнення сваіх пазіцыяў у міжнародным жыцці.

На гэтай базе большасць развіццёвых краінаў аб'ядналася ў Рух недалучанасці. Зараджэнне і выпрацоўка яго прынцыпаў балі звязаныя з дзейнасцю гэткіх выбітных дзяржаўных дзеячаў, як прэм'ер-міністр Індыі Джавахарлал Нэру, прэзідэнт Егіпту Гамаль Абдэль Насэр і прэзідэнт Югаславіі Ёсіп Броз Ціта. Па іх ініцыятыве ў верасні 1961 г. у Бялградзе адбылася І канферэнцыя кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў 25 недалучаных краінаў. Рух недалучанасці не меў афіцыйнай праграмы і строгай арганізацыйнай структуры. Галоўнымі прынцыпамі Руху былі абвешчаныя недалучэнне да ваенных блокаў, у якіх удзельнічалі вялікія дзяржавы (адсюль і назва Руху), падтрымка барацьбы за нацыянальную незалежнасць, знешняя палітыка ў духу мірнага суіснавання ўсіх дзяржаў.

На працягу ўсяго перыяду канца 1950-х – першай паловы 1970-х гг. у вялікай зоне свету, што ўключала тэрыторыі краін Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі, успыхвалі рэгіянальныя канфлікты і войны. З гэтымі канфліктамі ў той ці іншай ступені аказаліся звязаныя інтарэсы глабальнага змагання абодвух блокаў, барацьба вядучых дзяржаў свету за пашырэнне зоны свайго ўплыву. Падобныя канфлікты хавалі ў сабе небяспеку і х разрастання ў буйнамаштабныя войны з уцягненнем у іх сусветных дзяржаў.

Самым вострым і небяспечным крызісам аказаўся Карыбскі крызіс 1962 г., звязаны з размяшчэннем на "Востраве свабоды" савецкай ракетна-ядзернай зброі (гл. раздзел "ЗША ў 1945-пачатку 1990-х гг.") Пасля некалькіх трывожных дзён і начэй 28 кастрычніка 1962 г. была дасягнутая дамоўленасць паміж Дж. Ф. Кенэдзі і М.С. Хрушчовым. Савецкі Саюз пагадзіўся вывезці ракеты з Кубы, а ЗША зняць "блакаду" і даць абавязацельства паважаць недатыкальнасць межаў Кубы. Акрамя таго, Злучаныя Штаты адмовіліся ад размяшчэння сваіх ракет у Турцыі ля межаў СССР. Мірнае вырашэнне Карыбскага крызісу з улікам узаемных інтарэсаў зняло аграмадную небяспеку і стварыла важны прэцэдэнт у пошуках шляхоў да разрадкі міжнароднай напружанасці.

У 1960-я гг. абвастрылася абстаноўка ў Індакітаі. Пасля паражэння Францыі і заключэння Жэнеўскіх пагадненняў ЗША імкнулася не дапусціць перамогі вызваленчага руху ў Паўднёвым В'етнаме і аб'яднання яго з ДРВ. Паўднёвы В'етнам быў абвешчаны Рэспублікай В'етнам (РВ) са сталіцай у Сайгоне. Прадугледжаныя Жэнеўскімі пагадненнямі ўсеагульныя выбары і аб'яднанне В'етнаму не адбылося.

У РВ разгарнулася барацьба пракамуністычных сілаў супраць сайгонскага рэжыму. Яны атрымлівалі падмацаванні з ДРВ. Напачатку 1960-х гг. ЗША узмацнілі дапамогу Паўднёваму В'етнаму, а з 1965 г. яны перайшлі да актыўнага ваеннага ўмяшання ва ўнутрыв'етнамскі канфлікт, у тым ліку пачалі сістэматычныя масіраваныя бамбардзіроўкі тэрыторыі ДРВ. Злучаныя Штаты імкнуліся ўцягнуць у В'етнамскую вайну (1965-1973) сваіх саюзнікаў, яны здолелі дамагчыся адпраўкі ва В'етнам толькі невялікіх вайсковых падраздзяленняў Тайланда, Паўднёвай Карэі, Аўстраліі, Новай Зеландыі і на кароткі час Філіпін і ФРГ. Вялікабрытанія і Японія выказалі салідарнасць з ЗША, але не ўзялі непасрэднага ўдзелу ў вайне. Францыя, хаця і не адразу, асудзіла агрэсію, як і нейтральныя дзяржавы Еўропы, напрыклад, Швецыя. У ходзе вайны значную падтрымку ДРВ тэхнікай, ваеннымі спецыялістамі, рыштункам і рознымі відамі забеспячэння аказвалі СССР і КНР.

В'етнамскі народ на поўначы і на поўдні аказаў дастойнае супраціўленне. Карныя экспедыцыі са спаленнем паселішчаў і знішчэннем іх жыхароў, выкарыстанне ядахімікатаў (яны знішчалі расліннасць, дзе хаваліся в'етнамскія паўстанцы) і напалму (загушчаны бензін для падпальвання расліннасці, жывой сілы і тэхнікі праціўніка) выклікалі рашучы пратэст не толькі ў свеце, але і ў саміх Злучаных Штатах.

Вясной 1968 г. прэзідэнт Л. Джонсан заявіў пра згоду ЗША на перагаворы з ДРВ. Яны пачаліся ў студзеня 1969 г. Нягледзячы на няпросты характар гэтых перагавораў і працяг узброенай барацьбы (у тым ліку аднаўленне амерыканскіх бамбардзіровак ДРВ) 27 студзеня 1973 г. ў Парыжы было нарэшце падпісана пагадненне пра спыненне баявых дзеянняў ва В'етнаме і вывад войск ЗША з яго тэрыторыі. Прадугледжвалася мірнае ўз'яднанне В'етнаму на базе ўсеагульных выбараў. Парыжскае пагадненне азначала паражэнне ЗША ў вайне. За 9 гадоў вайны амерыканцы выдаткавалі $141 млрд., страцілі больш за 56 тыс. забітымі і 300 тыс. параненымі салдат і афіцэраў.

З 1958 г. паміж буйнейшымі ядзернымі дзяржавамі – СССР, ЗША і Вялікабрытаніяй – вяліся перагаворы пра забарону ядзерных выпрабаванняў. 5 жніўня 1963 г. быў падпісаны Маскоўскі дагавор трох дзяржаў пра забарону выпрабаванняў ядзернай зброі ў трох сферах: у атмасферы, у космасе і пад вадой. Падземныя выпрабаванні пакуль не забараняліся, але бакі дамаўляліся ў далейшым працягваць перагаворы з мэтай іх забароны. Францыя і Кітай не далучыліся да дагавору і некаторы час яшчэ працягвалі ядзерныя выпрабаванні ў атмасферы.

Маскоўскі дагавор 1963 г. стаў першым буйным міжнародным пагадненнем па абмежаванні гонкі ўзбраенняў. Ён значна зменшыў небяспечнае для жыцця уздзеянне ядзерных выпрабаванняў на атмасферу.

У 1965 г. пачалося абмеркаванне праекту дагавора пра нераспаўсюджанне ядзернай зброі. Падрыхтаваны дагавор забараняў вытворчасць і набыццё ядзернай зброі неядзернымі краінамі, перадачу ім гэтай зброі, яго кампанентаў і адпаведнай тэхналогіі. Дагавор быў ухвалены Генеральнай Асамблеяй ААН і з 1 ліпеня 1968 г. адкрыты для падпісання. Да яго далучылася каля 100 дзяржаў і ў 1970 г. было абвешчана, што ён набыў моц.

Падрыхтоўка і вынікі НБСЕ. Узрастанне ролі глабальных праблем у міжнародных адносінах. Савецка-амерыканскі ядзерны дыялог. Дагаворы АСУ-1 і ПРА. Нарады і пагадненні па скарачэнні звычайных узбраенняў. Прагрэс у ліквідаванні неядзернай зброі масавага паражэння. Абвастрэнне канфрантацыі ў канцы 1970‑х – першай палове 1980‑х гг. Перабудова ў СССР як фактар пачатку дэмантажу "халоднай вайны".

У сакавіку 1969 г. краіны Варшаўскага дагавору прапанавалі прыступіць да практычнай падрыхтоўкі агульнаеўрапейскай нарады з удзелам усіх дзяржаў кантыненту, а таксама ЗША і Канады. Урад Фінляндыі прапанаваў арганізаваць нараду ў Хельсінкі. За ўдзел у калектыўных дзеяннях па забеспячэнні міру і бяспекі ў Еўропе выказалася і новы ўрад ФРГ на чале з В. Брантам, які прыйшоў да ўлады ў 1969 г. У 1970-1973 гг. была падпісана серыя дагавораў паміж ФРГ, з аднаго боку, і СССР, Польшчай, Чэхаславакіяй і ГДР – з другога. Гэтымі дагаворамі была прызнаная непарушнасць пасляваенных межаў у Еўропе і суверэнітэт ГДР. У верасні 1971 г. было заключана чатырохбаковае пагадненне СССР, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі па Заходнім Берліне. Яно пацвердзіла, што Заходні Берлін не з'яўляецца часткай ВРГ, мае ўласнае самакіраванне і не можа кіравацца ўладамі ФРГ. Пры пільнаванні гэтых нормаў Заходні Берлін мае права развіваць сувязі і супрацоўніцтва з ФРГ.

Візіт Р. Ніксана ў СССР у траўні 1972 г. - першы візіт амерыканскага прэзідэнта ў Масквы, а потым візіт у адказ савецкага кіраўніка Л.І. Брэжнева ў ЗША ў чэрвені 1972 г. прывялі да прыкметнага паляпшэння савецка-амерыканскіх адносін і шэрагу дамоўленасцяў паміж краінамі.

Усе гэтыя падзеі стварылі спрыяльныя ўмовы для агульнаеўрапейскага дыялогу. У лістападзе 1972 г. у Хельсінкі пачаліся папярэднія шматбаковыя кансультацыі, у ходзе якіх былі ўзгоднены парадак дня і парадак работы Нарады па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (НБСЕ). Прапаноўвалася правесці Нараду ў тры этапы. Рашэнні павінны былі прымацца на базе кансенсусу (адзінагалосна). Першы этап Нарады адбыўся ў ліпені 1973 г. Хельсінкі на ўзроўні міністраў замежных спраў 33 еўрапейскіх дзяржаў, а таксама ЗША і Канады. На ім дзяржавы вызначылі свае пазіцыі па сутнасці. З верасні 1973 г. па ліпень 1975 г. у Жэневе адбыўся другі этап Нарады, у працэсе якога дэлегацыі сумесна абмяркоўвалі тэкст будучага выніковага дакументу, які павінны былі падпісаць на заключным 3-ем этапе кіраўнікамі дзяржаў і ўрадаў.

Работа на нарадзе вялася у трох камісіях: па пытаннях бяспекі, эканамічных, гуманітарных. Працягласць другога этапу тлумачылася складанасцю выпрацоўкі агульнай пазіцыі па ўсіх пытаннях 35 удзельнікамі Нарады. У канчатковым выніку гэта ўдалося і адкрыла шлях да паспяховага заканчэння агульнаеўрапейскага "хельсінскага" працэсу.

Яго кульмінацыяй стала падпісанне ў Хельсінкі 1 жніўня 1975 г. кіраўнікамі 33 еўрапейскіх дзяржаў, ЗША і Канады дакументу вялікай гістарычнай значнасці – Заключнага акту. У ім змяшчалася міжнародна-прававое прызнанне палітычных і тэрытарыяльных зменаў у Еўропе, што адбыліся ў выніку другой сусветнай вайны і пасляваеннага развіцця. Заключны акт абвясціў 10 прынцыпаў узаемаадносінаў дзяржаў, якія ўяўлялі сабой звод міжнародна-прававых нормаў, дапаўняўшых у шэрагу пунктаў Статут ААН. Да іх ліку адносілася: суверэнная роўнасць, павага правоў, уласцівых суверэнітэту; невыкарыстанне сілы альбо пагрозы сілай; непарушнасць межаў; павага тэрытарыяльнай цэласці дзяржаў; мірнае ўрэгуляванне спрэчак; неўмяшанне ва ўнутраныя справы; павага правоў чалавека і асноўных свабодаў, у тым ліку свабоду думкі, сумлення, рэлігіі і перакананняў; раўнапраўе і права народаў распараджацца сваім лёсам; супрацоўніцтва паміж дзяржавамі; добрасумленнае пільнаванне абавязацельстваў па міжнародным праве.

У дадатак да гэтых палажэнняў быў прыняты Выніковы дакумент па захадах умацавання даверу і некаторых аспектах бяспекі і раззбраення. У ім прадугледжваліся папярэднія апавяшчэнні пра буйныя ваенныя манеўры, абмен назіральнікамі на ваенных вучэннях, візіты ваенных дэлегацый.

Палітыка разрадкі цалкам адпавядала духу эпохі. У 1970-я гг. былі адзначаныя ўзрастальным значэннем глабальных праблем у міжнародных адносінах. Да іх ліку адносіліся сыравінная ды энергетычная праблема, барацьба з голадам і хваробамі, даследаванне космасу, сусветнага акіяну ды яго рэсурсаў, пераадоленне эканамічнай і навукова-тэхнічнай адсталасці развіццёвых краінаў, экалагічныя праблемы ды інш. Для вырашэння гэтых праблем патрабаваліся агульныя намаганні і адзінства чалавецтва, а не канфрантацыя і балансаванне на мяжы ядзернай вайны.

Тэндэнцыя да разрадкі міжнародных адносін напачатку 1970-х гг. Прывялі да новых, якасна важных зрухаў у абмежаванні гонкі ядзерных узбраенняў. У траўні 1972 г. у Маскве Р. Ніксан і Л.І. Брэжнеў падпісалі першае Часовае пагадненне пра некаторыя захады ў галіне абмежавання стратэгічных узбраенняў (АСУ-1), згодна якому абодва бакі абавязваліся на працягу бліжэйшых 5 гадоў не павялічваць наяўную колькасць пускавых установак міжкантынентальных балістычных ракет (МБР) наземнага базіравання. Акрамя таго, былі ўсталяваныя межы колькасці пускавых установак на падводных лодках і колькасці саміх падводных лодак.

У той жа дзень быў падпісаны Дагавор пра абмежаванне сістэмаў проціракетнай абароны (ПРА). Кожны бок абавязваўся мець не болей дзвюх сістэмаў ПРА (вакол сталіцы і ў раёне засяроджання пускавых установак МБР). Пазней, у ліпені 1974 г. па дадатковаму пратаколу да гэтага Дагавору, дазвалялася мець толькі адну такую сістэму ПРА (альбо вакол сталіцы, альбо ў раёне пускавых установак МБР).

Гэтыя пагадненні мелі прынцыповае значэнне ў справе стрымлівання гонкі ракетна-ядзерных ўзбраенняў. Упершыню была прызнаная непатрэбнасць нарошчвання ядзернага патэнцыялу. Роўная ўзаемная неабароненасць пры наяўнасці існуючай ПРА пры захаванні магчымасці ўдару ў адказ станавіліся свайго роду гарантыяй ад спакусы той ці іншай звышдзяржавы выкарыстаць ядзерную наступальную зброю, спадзеючыся на ўласную недатыкальнасць.

Тады ж у траўні 1972 г. амерыканскі і савецкі лідары падпісалі дакумент "Асновы ўзаемаадносін паміж СССР і ЗША". У ім бакі абавязваліся зрабіць усё магчымае для прадухілення ядзернай вайны і ваенных канфліктаў. У чэрвені 1973 г. у Вашынгтоне падчас візіту Л.І. Брэжнева ў ЗША было падпісанае Пагадненне паміж ЗША і СССР пра прадухіленне ядзернай вайны. Была дасягнута дамоўленасць распрацаваць далейшыя захады па абмежаванні стратэгічных узбраенняў.

У Вашынгтоне было дамоўлена адносна ўдзелу ў перагаворах пра скарачэнне ўзброеных сіл і ўзбраенняў у Цэнтральнай Еўропе (г.зн. у зоне непасрэднага ваеннага супрацьстаяння НАТО і АВД). Гэтыя перагаворы пачаліся ў Вене ў кастрычніку 1973 г. з удзелам дэлегацыяў ЗША, Вялікабрытаніі, Канады, ФРГ, СССР, ГДР, Польшчы і шэрагу іншых краін. Яны выявілі і агульнае імкненне ўмацаваць сістэму бяспекі ў Еўропе, і, адначасова, глыбокі ўзаемны недавер. Удзельнікам перагавораў не ўдалося ўзгадніць агульны прынцып узбраення – заходнія краіны прапаноўвалі выраўніваць узровень узбраенняў па кожнаму асобнаму віду, а дзяржавы АВД адстойвалі на агульным скарачэнні ўзбраенняў на пэўны адсотак (гэта б дазволіла захаваць перавагу сацыялістычнага блоку па звычайных наступальных узбраеннях).

На сустрэчы Л.І. Брэжнева з новым прэзідэнтам ЗША Дж. Фордам, якая адбылася ў лістападзе 1974 г., была дасягнутая важная дамоўленасць пра пачатак распрацоўкі новага дагавору пра абмежаванне стратэгічных наступальных узбраенняў (АСУ-2). Нягледзячы на значныя цяжкасці, гэтае пагадненне было падпісанае ў 1979 г. ў Жэневе. Яно абмежавала для абодвух бакоў колькасць ядзерных боегаловак і сродкаў іх дастаўкі.

Аднак супрацьлеглыя тэндэнцыі не зніклі. Звышдзяржавам па-ранейшаму бракавала ўзаемнага даверу. Іх вузкакарыслівыя бягучыя інтарэсы працягвалі дамінаваць над доўгачасовымі прыярытэтамі развіцця чалавецтва ў цэлым. Акрамя таго, адыход ад канфрантацыі не суправаджаўся належным развіццём гандлёва-эканамічных, навукова-тэхнічных і культурных сувязяў. Шматлікія факты парушэння правоў чалавека ў Савецкім Саюзе абумовілі негатыўную пазіцыю ЗША ў пытанні пра прадастаўленне яму рэжыму найбольшага спрыяння ў гандлі.

Старт вяртанню да канфрантацыі ў міжнародных адносінах на рубяжы 1970-х – 1980-х гг. быў дадзены ўводам савецкіх войск у Афганістан у снежні 1979 г. Рэакцыя захаду на афганскую вайну была жорсткай і дэманстратыўнай. Алімпійскія гульні ў Маскве 1980 г. былі байкатаваныя ЗША ды іх саюзнікамі. Амерыканскі Сенат адмовіўся ратыфікаваць дагавор АСУ-2, а размяшчэнне навейшых ядзерных узбраенняў НАТО ў Заходняй Еўропе стала непазбежным.

З прыходам на пост прэзідэнта ЗША Р. Рэйгана пачаўся апошні і надзвычай напружаны перыяд "халоднай вайны". Была распрацаваная новая ваенная дактрына, арыентаваная на дасягненне канчатковай перамогі ў "халоднай вайне". Меркавалася, што амерыканская знешнепалітычная стратэгія павінны будавацца з пазіцыі сілы і з выкарыстаннем усіх магчымых спосабаў ціску на праціўніка: жорсткіх дыпламатычных дэмаршаў накшталт байкоту маскоўскай Алімпіяды, "кіраваных канфліктаў" і г.д. Вялікае значэнне надавалася ўмацаванню ваеннай магутнасці і ваенна-прамысловага комплексу. Пры адмове ад амерыканскага варыянту раззбраення, СССР павінны быў уцягнуцца ў гэткую гонку ўзбраення, якую б ніколі не здолеў выйграць.

Новая амерыканская адміністрацыя прыняла буйнамашстабную праграму гонкі ўзбраенняў, якая ўключала вытворчасць нейтроннай зброі, новых балістычных ракет і крылатых ракет на падводных лодках, распрацоўку самалёта-невідзімкі "Стэлс" і бамбавіка Б-1, а таксама падводных лодак з сістэмай "Трайдэнт". Летам 1982 г. паследавала адмова ЗА ад удзелу ў перагаворах па пытаннях забароны ядзерных выпрабаванняў. Тады ж Злучаныя Штаты выйшлі з дагавору 1974 г. пра абмежаванне падземных выпрабаванняў ядзернай зброі. У 1981-1982 г. імі былі ўведзеныя новыя абмежаванні на гандаль з СССР. Нарэшце, у 1983 г. Злучаныя Штаты прынялі рашэнне пра пачатак распрацоўкі новага віду узбраенняў з элементамі касмічнага базіравання, якое атрымала назву "стратэгічнай абарончай ініцыятывы" (САІ).

У 1983 г. урады Вялікабрытаніі, ФРГ ды Італіі далі згоду на размяшчэнне на сваё тэрыторыі амерыканскіх ракет. Гэткім чынам, у рэчышча новай ваеннай стратэгіі і палітыкі ЗША ўцягвалася і Заходняя Еўропа. Аднак тут усё ж не адбылося поўнага разрыву са спадчынай перыяду разрадкі. Захавалася структура і механізм Хельсінскага працэсу. Краіны Заходняй Еўропы не пайшлі за ЗША ў галіне гандлёва-эканамічных санкцый.

Паварот да ўзаемапаразуменню ў савецка-амерыканскіх адносінах стаў магчымы ў выніку перабудовы ў СССР, якая пачалася ў 1985 г. Новае савецкае палітычнае кіраўніцтва высунула ў якасці асноватворнай лініі сваёй дзейнасці прынцыпы новага палітычнага мыслення. У сферы міжнародных адносін гэта азначала адмаўленне ад ідэі класавага супрацьборства дзвюх сістэм, разуменне прыярытэту агульначалавечых каштоўнасцяў, акцэнт на палітычныя, а не ваенныя метады гарантавання нацыянальнай бяспекі. Перамены ў СССР далі новы імпульс развіццю савецка-амерыканскага дыялогу, у тым ліку і на вышэйшым узроўні. Пачынаючы з 1985 г., генеральны сакратар ЦК КПСС М.С. Гарбачоў і прэзідэнт ЗША Р. Рэйган сустракаліся штогод.

Савецкі Саюз высунуў цэласны пакет узаемазвязаных прапановаў, якія ахоплівалі стратэгічныя ядзерныя ўзбраенні, ракеты сярэдняга радыусу дзеяння, сістэмы проціракетнай абароны і праграму "зорных войнаў" (САІ). На сустрэчы ў Рэйк'явіку ў кастрычніку 1986 г. бакі аказаліся блізкія да пагаднення, але яно не было падпісанае з прычыны адмовы ЗША спыніць распрацоўку праграмы САІ. Стала ясна, што пытанне пра скарачэнне ядзерных узбраенняў не разам, а па асобных відах. У 1987 г. на вашынгтонскай сустрэчы на вышэйшым узроўні быў падпісаны Дагавор аб ліквідацыі ракет меншай і сярэдняй дальнасці (РСМД).Гаворка ішла толькі пра 4% ядзернага патэнцыялу "звышдзяржаў", але гэта былі ўзбраенні, што ўяўлялі аграмадную небяспеку для СССР і еўрапейскіх саюзнікаў ЗША. Гістарычнасць гэтага пагаднення палягала ў тым, што размова ў ім ішла не проста пра абмежаванне гонкі ўзбраенняў, а пра скарачэнне ядзерных узбраенняў ды іх знішчэнне.

Змена адміністрацыі ў Вашынгтоне ў выніку выбараў 1988 г. не змяніла агульнай скіраванасці развіцця савецка-амерыканскіх адносін. Падчас мальтыйскага саміту 1989 г. Дж. Буш і М.С. Гарбачоў дамовіліся пра распрацоўку савецка-амерыканскага дагавору пра 50-адсоткавае скарачэнне стратэгічных наступальных узбраенняў, шматбаковага пагаднення пра скарачэнне звычайных узбраенняў у Еўропе, двухбаковага пагаднення пра радыкальнае скарачэнне арсеналаў хімічнай зброі і г.д. У ліпені 1991 г. у Маскве адбылося падпісанне дагавору пра скарачэнне прыкладна на адну трэць стратэгічных наступальных узбраенняў абедзвюх краін.

Новы клімат у міжнародных адносінах аказаў уплыў і на агульнаеўрапейскі працэс. У сакавіку 1989 г. у Вене пачаліся перагаворы 23 дзяржаў-удзельнікаў НАТО і АВД па звычайных узбраеннях на еўрапейскай тэрыторыі ад Атлантыкі да Уралу. Там быў распрацаваны Дагавор пра абмежаванне ўзброеных сіл у Еўропе, падпісаны ў Парыжы ў лістападзе 1990 г. Упершыню за 15 гадоў пасля Хельсінкі ў французскую сталіцы з'ехаліся кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў 32 еўрапейскіх дзяржаў, ЗША і Канады. Гэтая падзея адчыніла новую старонку ў агульнаеўрапейскім працэсе. Выніковы дакумент пацвердзіў адданасць дзяржаў-удзельніц Нарады 10-ці прынцыпам Хельсінскага Заключнага акту.

Міжнародныя адносіны ў 1990-я – 2000-я гг. Аб’яднанне Германіі. Распад СССР і "сацыялістычнай садружнасці". Заканчэнне "халоднай вайны". Новая геапалітычная сітуацыя. Прасоўванне НАТА на Усход. Рэгіянальныя канфлікты. Праблема міжнароднага тэрарызму ды ісламскага фундаменталізму. Будучае сусветнай палітыкі ў ХХІ ст.

На мяжы 1980-х – 1990-х гг. у міжнародных адносінах адбыліся глыбокія змены. Дэмакратычныя рэвалюцыі ў краінах Цэнтральнай і Паўднёва-Ўсходняй Еўропы, аб'яднанне Германіі – усё гэта прадвызначыла новую расстаноўку палітычных сіл, новую палітычную атмасферу ў Еўропе.

Аграмадныя знешнепалітычныя наступствы мела аб'яднанне Германіі, якая стала буйнейшай дзяржавай на еўрапейскім кантыненце. Аб'яднанне адбывалася ў адпаведнасці з шэрагам дакументаў, падпісаных як паміж дзвюма германскімі дзяржавамі, гэтак і паміж імі з аднаго боку, і чатырма дзяржавамі-пераможцамі – з іншага. (глядзі раздзел "ФРГ у 1990 – 2000-х гг."). У іх, апрача іншага, абвяшчалася непарушнасць еўрапейскіх межаў, што склаліся ў яе выніку, забарона на валоданне Германіяй сродкамі масавага знішчэння, вызначалася колькасць бундэсверу, фармулявалася рашэнне пра часовае захаванне ва ўсходняй частцы Германіі ўзброеных сілаў СССР (да 1994 г.). Гэткім чынам, аб'яднанне Германіі стала буйной міжнароднай падзеяй, якая падвяла рысу пад вынікамі другой сусветнай вайны, адкрыла новы перыяд у пасляваеннай гісторыі Германіі і Еўропы.

Распад АВД і СЭУ адкрыў магчымасць для пераадолення расколу Еўропы і набыцця ёю іншага палітычнага аблічча. Пачалася перабудова стасункаў краін Цэнтральнай і Паўднёва-Ўсходняй Еўропы з Савецкім Саюзам, краінамі Захаду, іншымі дзяржавамі. Развал сусветнай сістэмы сацыялізму азначаў спыненне ідэйна-палітычнай і ваеннай канфрантацыі паміж Усходам і Захадам. "Халодная вайна" засталася ў мінулым. Пачалося фармаванне новага сусветнага парадку.

Змянілася палітычная мапа свету. У Еўропе з'явілася паўтары дзясяткі новых незалежных дзяржаў, што ўтварыліся ў выніку распаду СССР, Югаславіі і Чэхаславакіі. Адбыўся перадзел сфер геапалітычнага ўплыву. Расія страціла кантроль над краінамі Цэнтральнай і Паўднёва-Ўсходняй Еўропы, якім раней валодаў СССР. Яе войскі пакінулі тэрыторыі гэтых краін. Расія захавала ракетна-ядзерную зброю, але яе абаронная магутнасць ды эканамічныя патэнцыял аслаблі. Яна страціла становішча "звышдзяржавы".

Адзінай "звышдзяржавай" засталіся Злучаныя Штаты. Яны замацавалі свой статус лідара заходняга свету. ЗША актыўна карысталіся ўсімі перавагамі свайго высокага статусу. Дэкларуючы адданасць калектыўным намаганням пры вырашэнні міжнародных канфліктаў, яны жорстка дыктавалі свае ўмовы, дамагаючыся прыняцця выгодных для сябе рашэнняў, заяўляючы пра свае нацыянальныя інтарэсы ў розных кутках планеты.

Фармаванне новага сусветнага парадку суправаджалася зменамі ў адносінах паміж заходнімі дзяржавамі. У гады "халоднай вайны" іх базавым прынцыпам была неабходнасць супрацьстаяння "савецкай пагрозе". Пасля развалу сусветнай сістэмы сацыялізму гэтая небяспека знікла. Перыяд змагання ваенных блокаў скончыўся. Аднак НАТО не была распушчана. Яе галоўнай задачай стала падтрыманне тых суадносінаў сіл, якія склаліся ў свеце, на карысць Захаду і забеспячэнне на гэтай базе стабільнасці на еўрапейскім ды іншых кантынентах.

Усе краіны-члены НАТО пацвердзілі сваю адданасць блоку. Яны лічылі ўмацаванне Паўночнаатлантычнага альянсу самым надзейным сродкам падтрымання бяспекі і стабільнасці. Паміж краінамі НАТО складвалася "новае партнёрства", заснаванае на шырокай агульнасці доўгатэрміновых інтарэсаў у ваенна-палітычнай сферы.

У 1990-я гг. істотна знізіўся ўзровень ваенна-палітычнай канфрантацыі. Аднак ядзерная зброя захоўвала ролю стрымліваючага фактару. Дзяржавы, якія валодалі ім падпісалі шэраг пагадненняў пра ўзаемнае ненацэльванне стратэгічных ядзерных сіл. Былі ўведзеныя мараторыі на правядзенне падземных ядзерных выпрабаванняў: Расіяй – у 1991 г., Францыяй – у 1992 г. (аднавіла ў 1995-1997 гг.), Кітай – у 1996 г. Восенню 1996 г. быў адкрыты для падпісання Дагавор пра ўсеабдымную абарону ядзерных выпрабаванняў. Да гэтага часу яго падпісалі каля 180 дзяржаў і каля 140 з іх ратыфікавалі гэтае пагадненне.

У адрозненне ад краінаў Поўначы, якія зніжалі ўзровень сваёй узброенасці, краіны Поўдню актыўна нарошчвалі свой ваенны патэнцыял, рабілі масіраваныя закупкі зброі, стваралі ўласныя ваенны-прамысловыя комплексы. Пашыраўся "клуб" ядзерных дзяржаў. Пра наяўнасць атамных боепрыпасаў і сродкаў іх дастаўкі адкрыта заявілі Індыя (першае выпрабаванне было праведзена яшчэ ў 1974 г.) і Пакістан. У 1998 г. яны ўзарвалі пад зямлёй па 5 атамных прыстасаванняў. Дастаткова значныя ядзерныя сілы знаходзяцца ў распараджэнні Ізраіля. Невялікі ядзерны арсенал быў у Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі. Аднак гэтая краіна добраахвотна адмовілася ад смертаноснай згоды знішчыўшы пасля краху рэжыму апартэіду (сярэдзіна 1990-х гг.) ўсе шэсць сваіх ядзерных зарадаў. А ў 2006 г. да "клубу" ядзерных дзяржаў далучылася КНДР. На Захадзе існуюць падазрэнні адносна наяўнасці сваёй ядзернай праграмы ў Іране.

Заканчэнне "халоднай вайны" і развал сацыялістычнага блоку парушыў баланс, на якім была заснаваная блокавая мадэль бяспекі ў Еўропе. Галоўнай праблемай стала стварэнне новай сістэмы бяспекі. З й студзеня 1995 г. НБСЕ была перайменаваная ў Арганізацыю па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе (АБСЕ). Скончыўся працэс пераўтварэння Нарады ў арганізацыю, якая дзейнічала на пастаяннай аснове. Яе кіруючым органам стала Рада міністраў якая складалася з міністраў замежных спраў дзяржаў-членаў. Яны збіраліся штогод для абмеркавання праблемаў уладкавання новай Еўропы.

Галоўнай сярод іх заставалася роля АБСЕ ў забеспячэнні стабільнасці на кантыненце, папярэджанні і ўрэгуляванні спрэчак у рэгіёне. Аднак рэальных захадаў для выканання гэтай функцыі ў 1990-я гг. выпрацавана н было. Аўтарытэт АБСЕ аказаўся падарваны адсутнасцю эфектыўных сродкаў уздзеяння на "парушальнікаў парадку", а таксама няўдалымі сродкамі прадухілення шэрагу канфліктаў, найперш у Югаславіі.

Новая сістэма бяспекі стала фармавацца не на базе раўнапраўнага супрацоўніцтва былых праціўнікаў у "халоднай вайне", а шляхам кансалідацыі і пашырэння заходніх ваенна-палітычных і эканамічных інстытутаў. ЗША і вядучыя еўрапейскія дзяржавы ўзялі курс на пашырэнне НАТО і яе пераўтварэнне ў пануючую структуру ў Еўропе. Яны паставілі мэтай зрабіць Паўночнаатлантычны альянс падмуркам новай сістэмы еўрапейскай бяспекі.

Гэткі падыход адпавядаў памкненням многіх краінаў Цэнтральнай і Паўднёва-Ўсходняй Еўропы, краінаў Балтыі і некаторых дзяржаў Садружнасці Незалежных Дзяржаў (СНД). Пасля таго, як летам 1991 г. была распушчаная АВД, пачалася паэтапная інтэграцыя краінаў Цэнтральна і Паўднёва-Ўсходняй Еўропы ў ваенна-палітычныя і эканамічныя структуры Захаду.


Просмотров 629

Эта страница нарушает авторские права




allrefrs.ru - 2021 год. Все права принадлежат их авторам!