Главная Обратная связь Поможем написать вашу работу!

Дисциплины:

Архитектура (936)
Биология (6393)
География (744)
История (25)
Компьютеры (1497)
Кулинария (2184)
Культура (3938)
Литература (5778)
Математика (5918)
Медицина (9278)
Механика (2776)
Образование (13883)
Политика (26404)
Правоведение (321)
Психология (56518)
Религия (1833)
Социология (23400)
Спорт (2350)
Строительство (17942)
Технология (5741)
Транспорт (14634)
Физика (1043)
Философия (440)
Финансы (17336)
Химия (4931)
Экология (6055)
Экономика (9200)
Электроника (7621)






Бала эдебияты ве фольклор алякъалары



XIII асырда бир тарафтан айдынлар табакъасына коре язылгъан диний-тасаввуфий эдебият инкишаф эте, дигер тарафтан диван шиирининъ темеллери атыла ве учюнджи бир тарафтан исе халкъ эдебиятынынъ (фольклорнынъ) буюк бир илерилемеси къайд этиле.

Бу девирде тарихий къараманлыкъ дестанлары халкъ арасында даркъала ве буны да миллий бала эдебиятымызнынъ темеллеринден бири оларакъ адландыра билемиз. Тюрк тилинде бу киби эсерлерге «Гъазават-наме» де дерлер. Гъазават арапча «къутсал дженклер», наме фарсча «китап» демек, яни «Къутсал саваш китабы» манасына келе.

Бу киби китап/эсерлернинъ баш къараманлары – ислям аскерлери-гъазилердир. Иште Сейид Баттал иле Мелик Данишменд образлары бу эсерлерге мевзу олды.

Сейд Баттал Гъази ве Данишменд Ахмед Гъази тарихий шахысларнынъ этрафында эфсаневий дестанлар, къараманлыкъ дестанлары тешкиль олунды.

Бойлеликнен халкъ арасында Батталнаме ве Данишменднаме адлы дестанлар мейдангъа келе. Ве иште бу асырдан итибарен бу агъзавий эдебиятнынъ (бу дестанларнынъ) языгъа кочюрюльмеси къайд этиле.

Бу девирге (XIII-XIV асырлар) аит энъ муим ве белли къараманлыкъ дестанларындан бири Эдиге/Едиге Дестаныдыр.

Халкъ иджвиеси де фыкъра ве лятифелери сонърадан бала эдебиятымызгъа бенъзер мевзу ве сюжетлерни багъышлады, бир чокъ муэллифлкримизге фикир ачыкълагъан эди. Бу эсерлер тюрк халкъ фельсефесининъ, тюрк халкъ аджвие санатынынъ буюк темсильджиси – Хадже Насирюддин / Насредин оджа (1208?–1284?) иште бу девирде яшагъандыр.

Бу затнынъ лятифелеринде тюркий халкънынъ бутюн миллий менталитети, яат фельсефеси ве инсанлар арасындаки мунасебетни энъ гузель ренклери иле коре билемиз [55].

Эдиге киби дестанлар къырымтатар (ве умумкъыпчакъ) халкъ иджадынынъ Орта Асырлар девирининъ таджыдыр. Бу дестан бутюн тюрк-къыпчакъ дюньясынынъ ортакъ хазинесидир. къырымтатар, къазантатар, башкъырт, къазах ве ногъайларда бу дестанынъ вариантлары чокътыр.

Дестанда миллий халкъ урф-адетлери, аят къаиделери, инсанлар арасы мунасебетлери, дин ве ахлякъ ве кочебе къыпчакъ яшайышы акъкъында къыйметли тарихий малюмат тапабилемиз.



Бу дестан XIV асыр сонъу-XV асыр башындаки Акъсакъ Тимур иле Алтын Орда арасындаки дженклерни да янсытмакътадыр. Дестаннынъ къараманлары олгъан Токътамыш, Акъсакъ Тимур, Эдиге, Къадырберди, Нуреддин – бу девирнинъ (XIV асыр сонъу) реаль, тарихий шахсиетлеридир.

Дестанда Алтын Орда, Идель-юрт, татар или синонимлер оларакъ къулланыла. Идель-Яйыкъ бойлары, Сарай ве Астырхан (шеэрлери), Болгъар ве Къырым сёзлери чокъ кечмектедир.

Дестанда баба-огъул (Эдиге ве Нуреддин) арасындаки мунасебетлер пек парлакъ лирик ве драматик манзараларны сергилемекте. Дестаннынъ эсас фикири – Идель-юртны, тувгъан ерни севмек фикиридир.

Бала эдебиятынынъ баштаджы – энъ уфакъ балалар ичюн халкъ агъыз яратыджылыгъынын нумунелери олгъан «айненни», «масаллар», «тапмаджалар», «тезайтувлар» ве «сайышмаджа»лардыр. Булардан башлана тыш дюньяны таныма ве булар иле берабер баланынъ дюнья бакъышы шекиллене. Бу эр бир жанрда баланынъ бильги хазинесини зенгинлештирген фикирлер бардыр. Эм айнени, эм тапмаджа, эм масал, эм де теайтувларда эйи иле яман, достлукъ иле душманлыкъ, къара иле беязнынъ не олгъаны эгленджели бир усулда ачыкълана.

Къырымтатарларда бала фольклоры – халкъ агъыз яратыджылыгъынынъ зенгин бир къысымы ола. Балаларгъа аналары ве биталары тарафындан айтылгъан/йырлангъан тюркюлер, айненнилер бу къысымгъа кирген киби, балаларнынъ озьлерининъ де айтып сёйлеген шиирлери, йырлары, тезайтувлары да бу къысымгъа аит.



Балаларнынъ шиирли ве тюркюли оюнлары балалар фольклорынынъ энъ меракълы ве зенгин мирасы сайыла. Меселя, къыз балаларнынъ къокъла оюнлары сырасында къокъласына айткъан айненни орьнеги пек меракълы:

Ай-я, ай-я баласы,

Юкъласын да бибийси.

Бу балачыкъ ярамаз,

Козь джумып да юкъламаз…

***

Юкъласын да юкъласын, айнени

Сонъ турып чапкъаласын, айнени… ве саире

 

Бала фольклорынынъ жанрлары шулардан ибарет:

1. Шиирлер

2. Йырлар

3. Бала саймаджалары (рус. считалочки)

4. Айненнилер

5. Тапмаджалар

6. Тезайтувлар/текерлемелер

7. Бала оюнлары (шиирли, тюркюли оюнлар)

Бала фольклоры жанрындан орьнеклер:

 

Шиирлер

Къайда эдинъ, санъсарчыкъ,

Биз сени чокъ къыдырдыкъ.

Тавгъа бардым арабанен,

Фындыкъ джыйдым торбанен

Арабам ёлда къырылды,

Фындыкъларым тёкюльди.

 

2. Йырлар

ТАВШАНЧЫКЪ

Бутюн гедже ягъды къарлар

Агъарды дагъ, байырлар,

Чёльде тавшан, сычрар, ойнар,

Къар устюнде из ташлар.

 

 

3. Бала саймаджалары (русча считалки)

 

Ине, инее, изет инее,

Бекир инее,

Шама-шара, кумюштен пара,

Стамбулдан къыз кельген,

Бурумчыкънен туз кельген.

Орул-ёрул, уч да къуртул. [15, 203-204]

 

4. Айненнилер

 

Айя десем, ярашыр, айненни,

Гульбагъчаны долашыр, айненни,

Огълунъ олса бир бахыттыр, айненни,

Къартайгъанда таякътыр, айненни.

Тапмаджалар

Тырнакълары кескин удж,

Топракъ тарай т................. (т…..вуч).

6. Тезайтувлар

Элемеки, белемеки

Темир теки

Сексен эки бызылдавукъ

Бозма таякъ.

Акъ къуш, кок къуш,

Бош авуз тилинъни къыс.

 

 


Просмотров 1282

Эта страница нарушает авторские права




allrefrs.ru - 2021 год. Все права принадлежат их авторам!