Главная Обратная связь Поможем написать вашу работу!

Дисциплины:

Архитектура (936)
Биология (6393)
География (744)
История (25)
Компьютеры (1497)
Кулинария (2184)
Культура (3938)
Литература (5778)
Математика (5918)
Медицина (9278)
Механика (2776)
Образование (13883)
Политика (26404)
Правоведение (321)
Психология (56518)
Религия (1833)
Социология (23400)
Спорт (2350)
Строительство (17942)
Технология (5741)
Транспорт (14634)
Физика (1043)
Философия (440)
Финансы (17336)
Химия (4931)
Экология (6055)
Экономика (9200)
Электроника (7621)






Эдебиятымызнынъ сонъки девирлери



 

ХХ асырнынъ 20-нджи ве 90-нджы сенелериндеки ичтимаий-сиясий вазиетлер бири-бирине бенъзеген себебинден, эдебиятта да айны мевзулар, айны серлеваларгъа сыкъ-сыкъ расткелинир. Эдебий эсерни эльге алгъанда башта бир козьге онынъ серлевасы илише.

Догъру келиштирильген серлева эсернинъ «сырыны ачар», макъсат этильген эсас мевзу ве гъае белли олур. Демек, серлева севиесиндеки бенъзерликлерге козь тикер экенмиз, айны олгъан серлеваларны Бекир Чобан-заде, Шевкъий Бекторе, Мемет Нузет, Амди Гирайбай, Эшреф Шемьи-заде, Юнус Къандым, Шакир Селим, Риза Фазыл киби шаирлеримизде корьмек мумкюн.

Къырымтатар бала эдебиятында къалем ойнатмагъан ич бир шаир ве я языджымыз ёкътыр, деп эминликнен айта билемиз. Аман-аман эр бир эдибимиз бала шиирлери, икяелери язды яки мейдангъа кетирмеге тырышкъандыр.

Къырымда ХХ асырнынъ эм башы, эм сонъу гурьделеген сиясий янъылыкъларгъа зенгин бир девир яшады. Анъылгъан асырнынъ башында иджат эткен шаирлеримиз керчектен де истидатлы эдилер, земаневий шаирлер оларны такълит этип, юксек усталыкъларыны огренгенлер. Амма меракълысы шу ки, текрарлангъан бир чокъ мевзу ве гъаелер эки девир ичюн де пек аткуальдир.

Дерсинъ, Ш. Селим, Ю. Къандым айны мевзулар, гъаелер иле Б. Чобан-заденинъ, Ш. Бекторенинъ сёзлерини, муим фикирлерини иджадий суретте девам этмектелер. Буларны эм серлева, эм мевзулар, эм гъаелер севиесинде корьмек мумкюн.

Акъикъий яшайышта кечкен ал-вазиетлер озь аксини бедиий эдебиятта тапа биле. Бу табиий бир алдыр, чюнки иджат эткен языджы джемиетни раатсызлагъан меселелерни, актуаль мевзу ве гъаелерни эсерлери вастасынен алемге еткизмеге тырыша. Бойле эсерлерден белли бир девирде керчектен де яшалгъан эмоциональ дуйгъулар акъкъында малюмат аламыз.

1960 – 2000 сенелери арасында Озьбекистанда, сонъра исе Къырымда нешир этильген бала китаплары, «Йылдыз» меджмуасында («Йылдызчыкъ» балалар меджмуасында, «Янъы дюньянынъ» Балалар дюньясы саифелеринде, «Къырым» газетесининъ Чокъракъ саифесинде) балаларгъа багъышлангъан эсерлернинъ чокълугъы бизим бала эдебиятымызнынъ инкишафына делялет этмектедир.



 

КЪЫРЫМТАТАР БАЛА ЭДЕБИЯТЫ

 

XIX асырнынъ экинджи ярысында тувгъан эдебиятымыз шекилленип, инкишаф этип башлады. 1853 сенеси шу девир зиялыларындан Абдураман Къырым Хавадже тарафындан азырланып эки тильде чыкъарылгъан махсус дерслик, отуз йыл Къырымда яшагъан намлы тарихчы, этнограф, языджы В.Х. Кондараки тарафындан 1868 сенеси чыкъарылгъан "Тюрк-татар ве янъы-грек тиллери огренюв боюнджа къулланма" ве дигер неширлер терджиме ишининъ шекилленювинде ильки адымлар эди.

1883 сенеси "Терджиман" газетасы чыкъып башлагъан сонъ, «Терджиман» иле берабер тувгъан тиль бала эдебияты ичюн чевири-эсер я да оригинал эсерлер мейдангъа чыкъмагъа башлай. «Алем-и субьян» балалар меджмуасында И. Гаспринский ве онынъ къалемдешлери Шаркъ эдебияты иле Гъарп эдебиятынынъ мешур парчаларыны терджиме этип бастыралар. Заман кечкен сонъ озь муэллифлеримиз къырымтатар балалары ичюн шахсий эсерлерини де язмагъа башлай.

"Терджиман" газетасы къырымтатар эдебиятында терджиме санатынынъ нумюневий бир инкишаф мектеби олды. Асылында, эсас материаллары терджиме этилип, эм татарджа, эм русча чыкъарылгъан. Онынъ саифелеринде даимий суретте рус языджыларнынъ эсерлери, очерклери ве шиирлери, публицистик макъалелери терджиме этилип басыла эди.

XIX асырнынъ сонъундан башлап, истидатлы терджиман языджылары осип етиштилер.



Исмаил бей Гаспринский, Осман Акъчокъракълы, Осман Заатов, Асан Сабри Айвазов, сонъра оларнынъ сырасына Исмаил Леманов ве Али Боданинский кирдилер.

Языджыларымыз та кечкен асырдан башлап джиан ве рус классиклерининъ эсерлерини мунтазам суретте терджиме эткенлерини айтып кечтик. Бу джиан классиклеринден Даниэль Дефонынъ "Робинзон Крузо", Джонатан Свифтнинъ "Гулливер", Мигуэль Сервантеснинъ "Дон Кихот", Шиллернинъ "Айдутлар", Жюль Верннинъ "Сейяат", Вильям Шекспирнинъ "Гамлет", "Отелло".

Рус классиклери М.Ю. Лермонтовнынъ "Заманымызнынъ къараманы", А.П. Чеховнынъ "Вишне багъчасы", Шолоховнынъ "Тынч Дон", Островскийнинъ "Челик насыл пишкинлешти", Серафимовичнинъ "Демир ташкъыны" эсерлери къырымтатар тилине акътарылды.

Шаркъ халкъларынынъ эдебиятындан Навоий, Хайям, Руставели, Тукъай киби устазларнынъ эсерлери де тувгъан тилимизнен фаркълы бир гузеллик къазандылар.

Эдебиятымызнынъ бу тарихында муреккеп ве гурьдели девир. Эдебиятта ве хусусан шиириетте асырларнен къулланып кельген эски эдебий тиль, яни арап-аджем-тюрк тиллери къырышмасындан олгъан тар бир юкъары табакъагъа хызмет эткен ве озь къырымтатар тилинде лаф эткен кениш кутьлеге авам халкъкъа анълашылмагъан шу тиль ерине озюмизнинъ эвельки акъикъий озь эдебий тилимизге къайтмагъа эм де о тильни мукеммеллештирип,эки ири шиве эсасында умумий бир къырымтатар эдебий тилини шекиллендирмеге ёл ачылды [12].

А.С. Айвазов о девирде Тургеневнинъ "Бабалар ве балалар" романындан парчалар; Чеховнынъ йигирмиден зияде икяесини, Толстойнынъ эсерлерини, Лонгвелининъ "Тайфун" эсерини, Кнут Гамсуннынъ "Ярым ай алтында" эсерлерини къырымтатар тилине терджиме эте.



Осман Акъчокъракълы исе А.С. Пушкиннинъ "Багъчасарай чешмеси" поэмасыны ве "Тылсым" эсерини,
И. Крыловнынъ он масалыны (1900 с. махсус халкъ мектеплери ичюн),
Н.В. Гогольнинъ "Эвленюв" комедиясыны, А.С. Пушкиннинъ "Евгений Онегин" поэмасындан парчалары къырымтатар тилине терджиме эте.

Осман Заатов исе
А.С. Пушкиннинъ "Саран пехливан" драмасынен къырымтатар генчлерини таныштыра.

Бутюн бу терджимелернинъ арасында балалар ичюн терджиме этильген эсерлер пек чокъ. Лякин энъ чокъ 1930-нджы ве 1940-нджы йылларда рус эдебиятынынъ бир чокъ классиги ве земаневий языджынынъ эсерлери къырымтатар тилине чевирилип, бизим балаларгъа огретиле эди.

Булардан энъ муимлери бельки шулар сайылыр:

М. Горький "Челкаш". Мутерджим У. Ипчи. Акъмесджит: Къырым Девлет нешрияты, 1928. – 41 с.;

М. Горький "Изергиль къарт" ("Старуха Изергиль"). Мутерджим C. Гъафар. Акъмесджит: Къырым Девлет нешрияты, 1928. – 28 с.;

М. Горький "Архип къартбаба ве Лёнка" ("Дед Архип и Ленька"). Мутерджим Ш. Вахитов. Акъмесджит: Къырым Девлет нешрияты, 1929. – 36с.;

А.П. Чехов "Каштанка". Мутерджим А. Дерменджи. Акъмесджит: Къырым Девлет нешрияты, 1929. – 32 с.;

А.П. Чехов "Икяелер". Мутерджим А. Дерменджи. Акъмесджит: Къырым Девлет нешрияты, 1940. – 144 с.;

К. Чуковский "Арытыр" ("Мойдодыр"). Мутерджим
И. Бахшиш. Акъмесджит: Къырым Девлет нешрияты, 1936. – 24 с.;

В. Маяковский "Ким олайым?" ("Кем быть. Стихи"). Мутерджим Э.Шемьи-заде. Акъмесджит: Къырым Девлет нешрияты, 1940. – 14 с.;

В. Маяковский "Яхшы не ве ярамай не?" (Что такое хорошо и что такое плохо. Стихи). Мутерджим И. Бахшиш. Акъмесджит: Къырым Девлет нешрияты, 1940. – 16 с. ве саире эсерлер [8].

 

 


Просмотров 1098

Эта страница нарушает авторские права




allrefrs.ru - 2021 год. Все права принадлежат их авторам!