Главная Обратная связь Поможем написать вашу работу!

Дисциплины:

Архитектура (936)
Биология (6393)
География (744)
История (25)
Компьютеры (1497)
Кулинария (2184)
Культура (3938)
Литература (5778)
Математика (5918)
Медицина (9278)
Механика (2776)
Образование (13883)
Политика (26404)
Правоведение (321)
Психология (56518)
Религия (1833)
Социология (23400)
Спорт (2350)
Строительство (17942)
Технология (5741)
Транспорт (14634)
Физика (1043)
Философия (440)
Финансы (17336)
Химия (4931)
Экология (6055)
Экономика (9200)
Электроника (7621)






Бала дебиятымызнынъ ырмакъ башлары



КЪЫРЫМТАТАР БАЛА ЭДЕБИЯТЫ ТАРИХЫНА

КЪЫСКЪА БИР НАЗАР

 

Миллий эдебиятнынъ инкишафы халкъ агъыз яратыджылыгъынен сыкъы багълы олып, асыл да шу яратыджылыкъкъа, фольклоргъа эсасланмакъта.

Халкъ агъыз яратыджылыгъында халкъ фикирининъ бутюн лексик зенгинлиги, сёз байлыгъы бирлешкен. Иште, бу терен маналы, бедиий образлы сёз зенгинлиги язма эдебиятны мейдангъа кетирювде, оны инкишаф эттирювде эсас силя олгъандыр.

Халкънынъ акъыл-идраки, онынъ ичтимаий-тарихий, фельсефий, бедиий-эстетик бакъышлары, онынъ дюньягъа, этрафтаки алемге бакъышы ве аля омюр, такъдир акъкъында асырларджа беслеген арзу-хаяллары теджессюм олунгъан.

Билемиз ки, къырымтатар халкъы IX-X асырларда ислям динини къабул эте. Бу динни къабул эткен сонъ, арапча языларнен бирликте арап фольклорынынъ «Юсуф ве Зулейха», «Лейля ве Меджнун» киби лирик ве я диний дестанлары ве дигер нумюнелери, бунынъ киби де, бир чокъ диний-тасаввуфий яки фельсефий икяелер, къыссалар халкъ арасында кениш даркъады.

Орта асырлар девринде «Кёр огълу», «Ашыкъ Гъариб», «Ашыкъ Керем» киби дестанлары, Ахмет Ахай, Насреддин Оджа киби иджвий къараманлар адындан бир чокъ меракълы лятифе ве икяе эдебийяткъа къошулды.

Шуны да къайд этмели ки, къырымтатар эдебиятынынъ тарихы, онынъ инкишаф ёллары эвельден систематик суретте огренильмеди, тедкъикъ этильмеди. Бунъа рагъмен, эбет бу саада айры бир чокъ иш япылды. Бу меселеге Осман Акъчокъракълы, Амди Гирайбай, Абдулла Лятиф-заде, Бекир Чобан-заде, Агатангел Крымский, Алим Фетислямов киби бир сыра эдиплеримиз, эдебиятшынасларымыз ве тедкъикъатчыларымыз озьлерининъ мунасип исселерини къоштылар.

Эдебиятымызнынъ тарихыны огренювге Садреддин Нузхет Эргун, Исмаиль Хикмет Эртайлян, Фуад Копрюлюзаде, Шукрю Эльчин, Бурсалы Мехмет Тахир киби бир чокъ тюрк алими ве тедкъикъатчысы да озь иссесини къошты.

Земаневий девирде бизде бир сыра белли эдебиятшынас-киши пейда олды ве булар эдебиятымызнынъ чешит девирлерини огренип башладылар. Атта шуны айтмакъ мумкюн ки, бу саада белли бир къазанчлар эльде этип башладылар. Бу эснада профессорлар Рефикъ Музафаров, Исмаил Керимов, Адиле Эмирова, илим намзетлери Шевкет Юнусов, Тимур Усеинов, Нариман Сеитягьяев, Фера Сеферова, теджрибели тедкъикъатчыларымыз Кемал Усеинов, Нариман Абдульвапов ве даа бир сыра алимлернинъ алып баргъан араштырма ишлерини къайд этмелимиз.



Шуны да айтмакъ керек ки, бир чокъ мутехассыс къырымтатар тили ве эдебиятынынъ, медениетининъ инкишафыны эсасен Алтын Орда девиринден, эксери алларда исе ханлыкъ девринден тарифлеп башлайлар. Тувгъан эдебиятымыз Алтын Орда девринден дегиль де, ондан баягъы эвель, яни даа да къадим заманлардан башлангъаны, шекилленгени ве инкишаф эткени беллидир. Яни олар умумтюркий асабалыгъымыз олгъан Орхан-Енисей язытларына, IX-X асырларда иджат эткен Махмуд Кяшгъарийнинъ «Диван-и лугъати-т-тюрк», Юсуф Хас Хаджибнинъ «Къутадгъу билик» киби эсерлерине барып тийгенини къайд этмели.

XII асырдан, башлап иджат эткен буюк шаиримиз Махмуд Къырымлы олгъаныны, айны шу девирде Халил огълу Али исимли шаиримиз ве онынъ «Къысса-и Юсуф» деген дестаны олгъаныны айта билемиз.

Алтын Орда девлети XV асырнынъ 1-нджи черигинде дагъылды. Шундан сонъ Къазан, Астырхан, Сибирь ве Къырым Ханлыкълары мейдангъа кельди.

Къырым ханларнынъ эксериети уста шаир, эйи язар, мааретли чалгъы устасы, истидатлы бестекяр ве белли йырджы олгъан эдилер.

Хан-иджаткярларымыз аз дегиль эди. Бу факт исе олар насыл бир инкишаф ичинде етишкен инсанлар олгъанына делялет эте.



Бора Гъазы Герай, IV Мухаммед Герай, Резми Бахадыр Герай, I Селим Герай ве даа пек чокъларынынъ адларыны саймакъ мумкюн. Бу сырагъа Ашыкъ Умер, Джевхерий, Сеид-Муса Кефевий киби гъает истидатлы шаирлерлерни къошмакъ мумкюндир [50, 11].

 

 

Бала дебиятымызнынъ ырмакъ башлары

 

1783-1883 сенелери арасында халкъымызнынъ медений аяты «къара асыр»ны кечире. Чюнки бу девирге догъру кельген арды-сыра учь буюк кочюв девиринде юз бинълернен къырымлы чешит себеплерден отьрю Романиягъа, Булгъаристангъа, Османлы мемлекетине (яни Тюркиеге) кете. Къырымда окъур-язар, яни айдынлар, окъумышлар къысымы къалмагъаны, деделеримизнинъ, эдиплеримизнинъ хатыратындан анълай билемиз.

О девирде мемлекетте эдип, эдебиятчы, языджы деген шахыслар пек аз эди. Буларны пармакънен сая билемиз. Халим Герай Султан, Орлы Сеит-Халиль, Исметий, Эшмырза-къарт ве Абибулла Керем эдилер. Буларнынъ сырасына Сулейман Менла Осман, Абдураман Къырым Хавадже, Абдурефи Боданинскийни де къошмакъ мумкюн. Базыларынынъ эсерлерини бала эдебиятымызнынъ башлангъыч ве инкишаф девирлерине къоша билемиз.

ХХ асырнынъ башларында къырымтатар бала эдебиятына иссесини къошкъан бир сыра эдиплеримиз бардыр. Булар эписи эм балалар ичюн, эм де еткен инсанлар ичюн эдебий эсерлер яратып, къалдыргъанлар. Булар Исмаил Гаспрспринский, Джемиль Керменчикли, Номан Челебиджихан, Бекир Чобан-заде, Амди Гирайбай, Джафер Сейдамет (Къырымэр) ве дигерлери.

Ильки совет йылларында исе бу эдиплеримизнинъ сайысы арта ве 1940-нджы йылларгъа кельгенде энди Джафер Гъафат, Осман Амит, Зиядин Джавтобели, Эшреф Шемьи-заде киби генчлернинъ бала эсерлерини де коре билемиз.

Бу девирнинъ бельки энъ парлакъ исимлеринден бири шаир Мемет Нузеттир. Бала эдебиятына аит олгъан шиирлери керчектен де бирер дидактик нумюне сайыла биле.



Мемет Нузет поэзиянынъ чешит жанрларында эсерлер яратты: сатирик ве юмористик шиирлер, балалар ичюн шиирлер, ахлякъ ве турмуш, тербиевий шиирлер, лирик шиирлер, агитацион шиирлер, манзум пьесалар, поэмалар ве иляхре. Буларнынъ эр биринде шаир поэтик дуйгъунынъ юксек нумюнесини косьтерди.

Мемет Нузет, муреккеп аятынынь эр бир тарафыны къаплап алгъан бедиий сёзнинь эр бир жанрында эсерлер язгъаны киби, мектеп чагъына къадар балачыкълар ичюн де, чокъ аджайип эсерчиклер яратты. Мектеп чагъына къадар балачыкълар ичюн, сёзнинъ там манасында, бедиий шиирий яхут несрий эсерчиклер язмакътан даа кучь шей ёкътыр. Бунынъ устюне, бу «мектепкеджек» деген чагъларда, экиге болюнмектедирлер, 2 яшындан 4 яшына къадар олгъан девир ве 4 яшындан 7–8 яшларына къадар олгъан девир.

Бойле энъ кучюк балачыкълар ичюн языладжакъ шиирий ве несрий парчаларда ахлякъ деген шей ич де козьге чарпмамакъ, балаларны бездирмемек; ахлякъ эсернинь ялыньыз бедиий образлары ичинде сакълы олмакъ керектир. Икяеден яхут шиирден догъгъан тербиевий ве амелий нетиджелерни исе, балачыкълар озьлери чыкьармакъ керектирлер. Кучюк яшдаки балаларгъа къурудан-къуру ахлякъ дерси бермеге тырышкъан, оларгъа эстетик гъыда берип оламагъан «языджыларнынъ» ве «манзумеджилернинъ», умумий сёз боткъасындан ибарет ахлякъий «икметлер толу эсерлери», бойле уфачыкъ балаларны ёрултмакъдан, усандырмакъдан башкъа ич бир шейге ярамазлар.

Бизде II Джиан дженкинден эвель, мектеп чагъына къадар балачыкълар ичюн анълайышлы, юреклерине синъиджи, джоштурыджы ве айны вакъытта бу уфачыкъ адамчыкъларда юксек инсаний дуйгъулар догъура биледжек, оларнынъ бедиий ве эстетик талапларына толу джевап бере биледжек шиирлер язмагъа икътидарлы шаирлер, яш бала рухиятыны там манасында темельден ве теренден бильген педагог шаирлеримиз Асан Чергеев, Мемет Нузет ве Джемиль Кендже эдилер.

ХХ асырнынъ 1930-нджы сенелеринде бала эдебиятына хызмет эткен языджы ве шаирлер о девирде миллий бала эдебиятымызнынъ илерилевине буюк иссе къоштылар. О девирдеки бала эдебиятымызнынъ айдынлатувы ичюн бугунь Асан Чергеев, Усеин Шамиль Токътаргъазы (1920-нджи сенелер), Мемет Нузет, Якъуб Шакир-Али, Джемиль Кендже, Умер Ипчи, Джафер Гъафар, Абдуреим Алтанълы ве Хамди Гирайбай киби исимлернинъ эдебий иджадына дикъкъат этмек керек оладжакъ.

1920-1930-нджы сенелерде бала эдебияты гъаевий сафсаталар тесири алтында булунып, гъает агъыр эки юзьлю вазиетте къалгъаны, янъы инсанны тербиелев меселеси сынфий курешнен багъланып, умуминсаний ахлякъий мунасебетлер чете къалып унутыла. Бу вазиет совет эдебиятында олгъаны киби тувгъан эдебиятымызда ба озь аксини корип, тарихкъа узвий синъе.

Инкъиляп, коллективлештирюв, пионер, консомол, дин хадимлерининъ тасвири мевзулы эсерлер чокълашмагъа башланды. Амма бу тарихий вазиетни озь бала эдебиятымызнынъ ичинден силип атамамыз, чюнки бу эсерлер халкъымызнынъ белли бир девириндеки аятыны косьтере ве халкъ вариети оларакъ даима къаладжакътыр.

О девирки бала эдебиятынынъ энъ чокъ ишленильген мевзусы – сынфий куреш меселесидир. Сынфий куреш мевзусы балаларны бири-бирини севмемезликке уйтеклегени, балаларнынъ инкъилябийлигини сиясетлештирип косьтергени, оларнынъ гонъюллерини нефреттен харап олгъаныны бугунь, дерс анълаткъанымызда, талебелерге мытлакъ ачыкъ-айдын анълатмакъ керек.

Лякин айны шу девирде даа романтик, баланынъ рухиятыны ве маневиятыны юксельткен, шерефлейджи рухта язылгъан эсерлер де бардыр

О девирнинъ энъ уфакъ балалар ичюн язылгъан икметли ве тербиелевий эсерлеринден энъ мешур олгъанларындан бириси Абдулла Дерменджининъ «Таир ве Мурат (яхшылыкъ вк яманлыкъ акъкъында)» эсеридир. Бундан гъайры къырымтатар бала эдебиятынынъ энъ зенгин къысымыны халкъ агъыз яратыджылыгъы тешкиль эте эди. Булар: Отьмекке урьмет (халкъ агъыз яратыджылыгъындан ривает), Ахмет акъай лятифелери: «Ахмет акъайнынъ акъыллы таягъы» ве дигерлери, Алтын алма (масал) ве саире.

Мемет Нузетнинъ бала эдебиятына къошкъан иссеси, бельки де онынъ шиирлерининъ тербиевий, дидактик хусусиетте олувындай кельмектедир. Бойле шиирлерде о, даима «инсан недай олмалы», «инсаниетлик хасиетлери нелер» киби суаллерге джевапларны бере. Меселя, «ИЛЯВЕЛЕР»деки тербиевий бир шиирни орьнек кетиремиз.

Озюнинъ саиби къартанайдан изинсиз орманъа къачып кетип, анда къашкъырларгъа ем олгъан бир эчкичик акъкъында: «Жил-был у бабушки серенький козлик. Вот как, вот как, серенький козлик» – деп башлап – деп тамам олгъан русча бала йырчыгъына бенъзеп. Олгъан русча бала йырчыгъына бенъзеп кеткен, лякин бус-бутюн башкъа сюжетли, онъа параллель кельген «Сары эчки» деген къырымтатарджа да йыр бар. Бизден уйкен несиллер бу тюркюни эшите-эшите биле ве пек севип йырлай экенлер. Базы бир киргин балалар исе, Наврез байрамларында, «Наврез» тюркюлеринен берабер, бу «Сары эчки» йырыны да эв-эвден, азбар-азбардан йырлап юрер эдилер. Эшреф Шемьи-заде озь хатырлавларында язгъаны киби бу «Сары эчки» тюркюси, пек узун дегиль, олса-олса 12-16 сатыр эди. Мемет Нузет, бу халкъ бала тюркючигини де алып «Эчкичик» адынен узун ве нефис бир бала шиирине чевире [18; 63–64].

Шаирнинъ, кучюк балалар гонълюни охшайджакъ, олар тарафындан севилип динълениледжек ве эзберленеджек бойле шиирлери, оларнынъ ана-бабаларына да, агъа-апте-къардашларына да, джемий окъуйы джыларгъа да бедий ве эстетик азыкъ ве зевкъ береджеклери шубэсиздир. Онынъ джанлы халкъ тилинде, балалар ичюн язгъан шиирлерини окъугъанда, Мемет агъам козьлерим огюнде, Кезлев арты койлеринде, Байдарова ве Коккозь орталары мектеплеринде оджалыкъ эткен сенелери, талебелер мектептен даркъагъан сонъ, озь одачыгъына киререк, дефтерини тизлери узерине къоийп шиир яратаяткъан вазиетинде джанлана [54; 148].

Шаирнинъ бойле сатирик ве юмористик манзумелернинъ халкъ арасында энъ зияде мешур олгъанларында: «Ногъайнынъ адагъы» ве «Нишанлыма кеткенде» дердж этильдилер шиирлер.


Просмотров 1060

Эта страница нарушает авторские права




allrefrs.ru - 2021 год. Все права принадлежат их авторам!