Главная Обратная связь

Дисциплины:

Архитектура (936)
Биология (6393)
География (744)
История (25)
Компьютеры (1497)
Кулинария (2184)
Культура (3938)
Литература (5778)
Математика (5918)
Медицина (9278)
Механика (2776)
Образование (13883)
Политика (26404)
Правоведение (321)
Психология (56518)
Религия (1833)
Социология (23400)
Спорт (2350)
Строительство (17942)
Технология (5741)
Транспорт (14634)
Физика (1043)
Философия (440)
Финансы (17336)
Химия (4931)
Экология (6055)
Экономика (9200)
Электроника (7621)






САЛЫҚТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ НОРМАЛАР ЖӘНЕ САЛЫҚТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАР 1 часть



Негізінде кұқықтық нормалар деп, құрамындағы әмірлі нұсқамаларының сакталуы мемлекеттік мәжбірлеу шараларымен қамтамасыз етілген, өзінің заңы күші таралатын ауқымындағы нормативтік-регламенттеу жағдайының темірдей құрсауына түсетін барлық тұлғаларға қатысты нақты айқындалған міндеттер мен құқықтар белгілейтін, сан мәрте қолдану мақсатында ұзақ мерзімді көздей отырып тиісті нормативтік құқықтық актілерде калыптастырылған жалпыға міндетті жүріп-тұру (міндеттерін аткару және (немесе) құқықтарын пайдалану) қағидаларын айтамыз.

Салықтық кұқықтық нормалар мемлекеттін қаржылық қызметінің барысында туындайтын мемлекеттік қаржылық қатынастарды реттеуге атсалысатын көптеген қаржылық құқықтық қатынастардын ішінен айрыкша дараланып, мемлекеттін қаржы жүйесіне кең арналы транзиттік қаражаттар ағымын бағыттап, бұруды мақсаттайтын әрі күнделікті жүзеге асыратын, көбінесе императивті-әмірлі, сонымен бірге қажетті кездерді диспозитивті-икемді, мемлекет пен қоғам тарапынан әрдайым шексіз әлеуметтік үміт артылып және мол материалдық мүдде жүктелінетін құқықтық нормалар болып табылады.

Сонымен, салықтық құқықтық нормалар деп, мемлекеттің салықтық қызметінің процесінде туындайтын салықтық қатынастардың қатысушылары үшін жүріп-тұру кағидаларын белгі- лейтін құқықтық нормаларды айтамыз.



Қаржылық құқықтық нормалардың айрықша түрі ретінде ерекшеленетін салықтық құқықтық нормалар:

1) уәкілетті мемлекеттік органдар тарапынан белгіленеді және мемлекеттік биліктік-әмірлі сипатта болады;

2) салықтық қатынастардың қатысушыларына субъективтік құқықтар беру және заңы міндеттер жүктеу арқылы олардың салық салу аясындағы тиісті іс-қимылдарына тікелей ықпал етіп отырады;

3) салықтық заңнамалық актілерін қабылдау жолымен белгі- ленеді;

4) мемлекеттің салық салу аясындағы салықтық қатынастарды реттеу шегінде (шеңберінде) заңдықтың берік режимін орнатуға және салықтық тәртіптін сақталуын қамтамасыз етуге атсалысады;

5) салық салуға байланысты жағдайлар мен мәнжайларды мұқият сипаттауларымен, диспозицияларын құру кезіндегі жан- жакты нақтыландырылуымен және баяндап, жазуға қатысты тіл ерекшелігімен көрініс табады;

6) өздерінің жүйесіндегі императивтік, кұдыреттік және есеп- теу нормаларымен ерекшеленеді;



7) өздерінің құрамындағы нормалардың көбінесе мемлекеттің материалдық мүдделерін көздеулеріне орай, соңдай-ақ салық салу аясындағы кұқықтар мен міндеттердің біркелкі белгіленбеуіне байланысты қатысушы тараптардың арасында заңы теңсіздік туындатады;

8) өздерінің мән-жайына және бағыт-бағдарына қарай әрқашанда тиісті субъектілердің мемлекет алдындағы нақты салықтық міндеттемелерін айқындап көрсете отырып, сол міндеттемелердің туындауын негіздейді.

Салықтық кұқықтық нормалардың құрылымы өзінің құрамдас элементтері мен ішкі құрылысын көрсетеді.

Салықтық құқықтық нормалардың элементтері ретіңде гипотезаңы, диспозицияны және санкцияны айтамыз.

Гипотезада осы норманың ауқымындағы тұлғалардың шеңбері айқындалып, норманың іске асырылуына орай жағдайлар сипатталынады.

Диспозиция - тараптардың нақты міндеттері мен құқықтарын айқындау аркылы көрініс табатын тиісті мінезқұлық, іс- кимыл қағидаларынан тұрады. Демек, бұл әмірлі бұйрық, тыйым салу немесе рұқсат беру негізінде, көбінесе жүктелген міндеттерді бұлжытпай атқару түрінде жүзеге асырылатын іс-әрекеттерді нақтыландыратын қағида болып табылады.

Санкция - салықтық кұқықтық нормалардын сакталуын, олардың бұзылмауын және бұзылған құқықты қалпына келтіруді көздей отырып жүзеге асырылатын мәжбүрлеуді қолдану жөніңдегі мемлекеттің әлеуметтік қабілетін көрсетеді. Салықтық құқықтық санкцияның: тек ақшалай сипатта болуы; тек мемлекет кірісіне түсуі; оны тек мемлекет мұддесін көздейтін субъектінің қолдануы; әркашанда салық төлеушілерге бағыт- талуы сияқты өзіне тән белгілері болады.

Мазмұн бағыттары мен аяларына, жай-күйлері мен заңы мән-жайларына қарай әр түрге бөлінетін салықтық қүқықтық нормалардын ішіндегі аса қажеттісі — реттеуші салықтық кұқықтық нормалар болып табылады.

Реттеуші салықтық құқықтық нормалар өздерінің заңы мәніңе байланысты:

1. Міндет жүктейтін салықтық құқықтық нормалар;

2. Тыйым салатын салықтық құқықтық нормалар;

3. Рұқсат беретін салықтық құқықтық нормалар болып бөлінеді.

Салық салу аясында қолданылатын құқықтық реттеу әдістеріне байланысты салықтық-құқықтық нормалар императивтік және диспозитивтік, сондай-ақ салықтық құқықтық реттеу пә- ніңе орай материалдық және ұйымдастыру салықтық кұкықтық нормалары болып бөлінеді.

Қоғамызда туындайтын әр алуан кұкықтық қатынастардың қатарынан салықтық кұкықтық қатынастар да өздеріне тиесілі орның алады. Қалыптасқан дәстұр бойынша салықтық кұкықтық қатынастарды қарастырмастан бұрын жалпы кұкықтық қатынастардың ұғымы мен мәнің айқындауымыз қажет.

Әдетте кұкықтық қатынастар мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілген және қатысушылардың субъективтік заңы кұкықтары мен міндеттерінің болуымен сипатталатын, сондай-ақ кұкықтық нормалар негізінде тиісті тұлғалардың арасында пайда болатын жекелеген қоғамдық байланыстар деп түсіндіріледі.

Осы айқыңдама негізінде кұкықтық қатынастардың өзіне тән кейбір белгілерін бөліп шығаруға болады.

Біздің ойымызша, ең басты белгісі тұлғалардың арасындағы, олардың кұкықтары мен міндеттері арқылы байланысы, яғни айрықша коғамдық байланыс. Бұл орайда кұкықтық қатынаска қатысушылардын бір біріне қатысты белгіленген мән-жайлардың болатының байкаймыз. Екі жақтын да өздеріне тән заңи кұкықтары мен міндеттері болғандықтан, сондай-ақ осындай кұкықтары мен міндеттерінің, бірыңғайлығы арқасында өз ара байланысқан екі тарап бір-бірін кұкықтық қатынасқа қатысушылар ретінде таниды.

Құкықтық қатынастардың келесі белгісі, осы тараптардың (тұлғалардың) арасындағы байланыс мемлекеттің мәжбірлеу күшімен қорғалады. Қандай болмасын тұлға субъективтік заңы кұкықтар мен міндеттерге ие болған кезден бастап, бірден мемлекетке қатысты ерекше жағдайға тап болады. Былайша айтқанда мемлекет субъективтік (өкілеттік берілген) кұкық иесінің іс-әрекетін қолдайды, кепілдендіреді және орындайтын міндеттерінің жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді. Құкықтық қатынастардың тағы бір маңызды белгісі заңды (заңы) фактілерге байланысты кұкықтар мен міндеттерді нақтыландырудан тұрады. Құкықтық қатынастың құндылығы ол кұкықтық нысан мен ресімделген шынайы қоғамдық қатынастарды нақтылы көрсетеді.

Бұл ретте айта кететін бір жәйт, заңы фактілерге қарамастан кұкықтық реттеу бар жерде жалпыға бірдей кұкықтар немесе жалпыға бірдей міндеттер жөніңде сөз козғалады.

Дегенмен заң нормалары әрбір кұқық субъектісіне тікелей арналады (бағыт- талады). Құқықтық реттеу әрқашанда нақты кұқықтар мен міндеттердің болуын қалайды, ал кұқықтар мен міндеттердің көлемі мен мазмұны және белгілену мүмкіндігі заңы фактілерге байланысты (тәуелді) болады.

Құқықтық нормадағы тәртіптің жалпы ауқымы жүзеге асырылатын нақты жағдайларға байланысты тұлғалар бойынша және өкілеттік құрамында нақтылаңдырылады.

Сонымен кұқықтық қатынастар өзге қоғамдық қатынастарға қарағанда мынадай өзгешеліктермен ерекшеленеді:

1) Әрқашанда ықпалды (ерік білдіретін) сипатта болады;

2) Объективтік және субъективтік құқықтарды жүзеге асыру нысаны болып табылады;

3) Субъектілерінің өз ара іс-әрекеттері нақтылы белгіленген субъективтік кұқық пен заңды міндеттер көлемінде жүзеге асырылады;

4) Тиісті заңы фактілердің болуына байланысты туындайды және соларға байланысты өзгереді немесе тоқтатылады;

5) Әрқашанда қозғалыста болатын құқықтық құбылыстарға

жатады; .

6) Құқықтық қатынас мәселелері субъективтік заңы кұқықтар мен міндеттерді қатысушылардын жүріп-тұруы ауқымында есепке ала отырып қарастырылады.

Құқықтық қатынас белгілі бір ішкі құрылысы бар өте құрделі құрылым болып табылады. Құқықтық қатынастың материалдық мәні мен заңы нысаныңың бір ыңғайлығы тұрғысынан алғандағы құрамы мынадай:

1) кұқықтық қатынастын мәніңен;

2) кұқық субъектілерінен;

3) кұқықтық қатынас объектілерінен тұрады.

Құқықтық қатынастардың заңы мәні субъективтік заңы

кұқық пен міндеттер болып табылады. Ал материалдық мәніңе уәкілетті тұлға жүзеге асыра алатын, сондай-ақ заңы міндеттелген тұлға жүзеге асыруға міндетті нақтылы жүріп-тұру іс-кимылдары жатады.

Құқықтық қатынастарды мәні бойынша материалдық және заңы деп межелеу оның аясындағы барлық іс-әрекеттерді және субъективтік кұқықтар мен міндеттерді назардан тыс қалдырмауға мүмкіндік береді.

Құқықтық қатынастардын мәніңе тек оған қатысушылардың кұқықтары мен міндеттері ғана емес, сонымен бірге сол кұкықтар мен міндеттерге сәйкес жүзеге асырылатын нақтылы жүріп- тұрудың әр алуан (экономикалық, өктем-ұйымдастырушылық, әлеуметтік-мәдени және баска) мазмұны да жатады.

Құқықтық қатынастардың мәнің шынайы қоғамдық қатынастар мен олардың заңы нысаныңың бір ыңғайлығы тұрғысынан қарастырған ыңғайлы болады. Құқықтық қатынастардың мәнің материалдық және заңы деп бөлу себебі философиялық тұрғыдан әрбір құбылыстың өзіне тән мән-жайына орай шартты көрініс табады.

Құқықтық қатынастардың қозғалысы олардың субъектілерінің іс-әрекеттеріне байланысты болады. Құқық субъектісі заңы ғылым мен практиканың маңызды категорияларының бірі болып саналады. Субъектілерсіз кұқықтық қатынастар туындамайды. Құқықтық субъектілері өз ерекшеліктеріне байланысты субъективтік заңы Құқықтар мен міндеттерге нақтылы ие бола алатын тұлға және қоғамдық қатынасқа қатысушы болып саналады.

Бұл орайда тұлға өз бетімен өз еркін қалыптастыруға, білдіруге және жүзеге асыруға қабілетті болады, сондай-ақ кұқықтық қатынастарға шынайы қатыса алатын тұлға, яғни заңы норманың күшімен кұқық субъектісі болған тұлға ретінде көрініс табады. Екі негізгі құрылымдық элементі бар кұқықтық субъектілігі кұқық қабілеттілігін, яғни кұқыққа ие болу және міндеттерді орындау қабілеттілігін және әрекет қабілеттілігін, яғни өз бетімен кұқықтары мен міңдеттерін жүзеге асыру қабілеттілігін білдіреді.

Құқықтық субъектісі кұқықтық субъектілікке нақты ие бола алатын тұлға, яғни кұқықтық катынастарға тұрақты (әрдайым) қатысуға кабілеті бар тұлға. Ал кұқықтық қатынас субъектісі нақты бір кұқықтық қатынастын шынайы (міңдетті) қатысушысы болып табылады.

Құқықтық қатынас субъектілеріне азаматтар, қоғамдық бірлестіктер, мемлекеттік органдар, заңды тұлғалар және мемлекет жатады.

Құқықтық қатынастың соңғы элементі - объектісі субъекті- лердің субъективтік заңы кұқықтары мен міндеттері бағытталған қоршаған ортаның құбылыстары, яғни субъектілердің мүдделері мен мұқтаждықтарын қанағаттандыруға қажетті немесе қанағаттандыра алатын материалдық және материалдық емес игіліктер, кейде сол игіліктердің қозғалысын қамтамасыз ететін іс-әрекеттер болып саналады. Заңы ғылымда объект категориясы субъектімен тікелей байланыстырылмайды, өйткені объектілер кұқықтық қатынастардың бағдар-бағытына қатысты қарастырылады.

Құқықтық қатынас объектісі осы қатынасқа қатысушы субъектілердің өз ара субъективтік заңы кұқықтары мен міндеттерін жүзеге асыру барысында туындайтын заңы байланыс бағытталған құбылыс және салықтық міндеттеменің болуын шарт- тайтын заңы факті болып табылады. Салықтың заты салық объектісінің мүліктік көрінісі болып есептелінеді. Сондықтан, кейбір авторлардын кұқықтық қатынас объектісі (салық объектісі) салық төлеушінің материалдық игіліктері болып табылады деген тұжырымдары негізделмеген (А.Худяков).

Кейбір қоғамдық қатынастар бастапқы кезде өзді өзімен болып біте қайнасқандарымен, кейіннен белгіленген мән-жайлардыңтуындауына байланысты кұқықтық нысанда көрініс табады. Ал көптеген қоғамдық қатынастар тек кұқықтық қатынастар түрінде ғана өмір сүре алады. Егер осыңдай нақтылы заңы сипатын жоғалткан болса, онда олар тоқтатылады. Осындай катынастарға қаржылық қатынастар жатады.

Салықтық кұқықтық қатынастар өз экономикалық- құқықтық табиғатына орай, қаржылық құқықтық қатынастардын ерекше түріне жатады.

Салықтық кұқықтық қатынастар деп айрықша қаржылық кұқықтық нормалар негізінде мемлекет пен салық төлеушілердің арасында туындайтын коғамдық байланыстарды айтамыз. Бұл ретте басты ерекшеліктер былайша сипатталады: мемлекеттің салық төлеушілерден салық төлеуді талап етуге қажетті кұкығы бар; ал салық төлеушілерде салықты төлеу жөніңдегі заңы міндеттері бар.

Салықтық қатынастар әр қашанда мүліктік (ақшаның өзін мүлік деп есептеуге болады) сипатта, сондай-ақ салық төлеуші мемлекетке белгіленген соманы төлеуге міндетті болғандықтан біржақты өктем сипатта болады.

Салықтық қатынастар салық салу жүйесінің экономикалық және кұқықтық мән-жайларына байланысты материалдық және ұйымдастыру салықтық қатынастары болып бөлінеді.

Материалдық салықтық қатынастар мынадай өзіне тән белгілерімен сипатталынады:

1) мемлекеттің салықтық қызметінің өнімі - нәтижесі болып табылады және мемлекеттік шаруашылық аясында туындайды;

2) бұлар тек мемлекет (Қазақстан Республикасы) қарамағына бағытталған біржақты қозғалысты білдіретін ақшалай қатынастар болып саналады;

- 3) осы қатынастар базистік әрі трансферттік қабілетімен ерекшеленеді;

4) осы қатынастар мемлекеттегі жиынтық қаржылық нәтижені, яғни ақшалай нысаңда жасалған құнды бөлуге (және қайта бөлуге) байланысты объективті процесті көрсетеді;

5) бұлар тұрақты фисқалдық мәні мен сипатына қарай республикалық немесе жергілікті бюджеттердің мүліктік заттай негізін құрайды;

6) бұлар тек мемлекет пен салық төлеушінің арасыңдағы тиісті салықтық міндеттемелердің тиісінше орындалуын қамтамасыз етеді;

7) бұлар мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық әдістерінің нәтижесіне, яғни нормативтік салықтық кұқықтық актілерге негізделінетіндіктен әрқашанда кұқықтық нысанда болады.

Ал ұйымдастыру салықтық қатынастары мынадай ұйымдық- кұқықтық және реттеуші мән-жайларымен ерекшеленеді:

1) бұлар мемлекеттік стратегиялық индикативтік салықтық жоспарлауға қатысты туындайды;

2) бұлар тиісті бағыт-бағдары бар фискальдық-базистік қатынастардың туындауын қамтамасыз етеді;

3) бұлар көбінесе мемлекеттік салық әкімшілігін, соның ішінде фисқалдық мониторинг жүргізу процесінде пайда болатындықтан салық салу аясындағы мүдделердің паритетті болуына ат салысады;

4) осы қатынастар мемлекеттін фискальдық жүйесін қалып- тастыру және оның тиісінше қызмет аткаруын қамтамасыз ету барысында жарқын көрініс табады;

5) бұл қатынастар мемлекеттің салық органдарының фискальдық-қаржылық өкілеттіліктерін нақтылы белгілеу және мемлекет пен жергілікті мемлекеттік басқару органдарының фискальдық құзыреттерін айқыңдау және белгілеу кезінде пайда болады;

6) бұлар коғамдық-мемлекеттік маңызы бар қатынастар ретінде өнімді материалдық салықтық қатынастардың туындауына плацдарм дайындайды және олардың барынша тиімді әрі рентабельді болуын қамтамасыз етеді;

7) бұлар салықтық кұқықтық актілердің ауқымында туын- дайтындықтан әрдайым кұқықтық нысанда көрініс табады.

Салықтық кұқықтық қатынастар да материалдық және ұйымдастырушы болып бөлінеді. Материалдық салықтық кұқықтық қатынастар салықтық төлем затының (объектінің) салық төлеу- шіден мемлекетке өтуін көрсетеді, ал ұйымдастырушы салықтық құкықтық қатынастар мемлекеттің салық қызметі органдарының, салық салу жөніңдегі операцияларға қатынасатын, бірак өздері салық төлеуші болып табылмайтын субъектілермен ара- қатынасын, мемлекеттің салықтық құрылым дарының калыптасу және жұмыс істеуі барысындағы байланыстарын білдіреді.

Осындай қатынастар мемлекеттік мәжбүрлеу күшімен қорғалады және мемлекет салықтан жиылған қаражаттарды мемлекеттік бюджетте көзделген мақсаттарға жұмсауға міндетте- неді.

Барлық қаржылық кұқықтық қатынастар сияқты салықтық құқықтық қатынастар да тек мемлекет еркіне сай және тек қар- жылық (салықтық) құқықтық нормалардың негізінде пайда бо- лады. Мемлекет өзінің мүдделерін қанағаттандыруға қажетті қаржылық ресурстарды әрдайым, тұрақты қалыптастыруды көздей отырып қаржылық кұқықтық нормаларының негізінде осы жағдайларды жүзеге асырудың қоғамдық байланыс нысаныңдағы моделін құрады.

Бұл орайда кұқық реттеуші функцияны орындайды, яғни ол салықтық кұқықтық қатынастарды заңы нысанда ресімдейді. Осындай қатынастар кейіннен қатысушыларының тиісті іс- әрекеттерінің нәтижесінде нақты мазмұнға ие бола отырып толыққанды қоғамдық қатынастарға айналады. Сондықтан ешқандай салықтық қатынастар кұқықтық нормаларынан тыс бола алмайды. Қаржылық қатынастар әр қашанда мемлекет шығаратын нормативтік актілерге байланысты туындайтындықтан басқа экономикалық қатынастарға қарағандағы айырмашылығы, олар әр қашанда кұқықтық сипатта болады, былайша айтканда туындаған сәттен бастап кұқықтық катынастар болып табылады.

Салықтық кұқықтық қатынастардың туындауы заңдарға, яғни жоғары заң күші бар актілерге байланысты болады. Салықтық кұқықтық қатынастар аса манызды, басымды әрі құрделі қоғамдық қатынастар болғандықтан, оларды заң шығару арқылы белгілеп, бекіту және реттеу қажеттілігі бірінші кезекте тұратыны баршаға мәлім.

Заңы әдебиеттерде салықтық кұқықтық қатынастарды ен басты кұқықтық қатынастар қатарына жатқызу: жалпы салық салу жүйесі мен әрбір нақтылы төлем түрінің ұлттық табысты бөлу, қайта бөлу процесіне, заңды және жеке тұлғалардың табыс мөлшерлеріне айтарлықтай ыкпал етулеріне байланысты экономикалық және әлеуметтік саяси маңызы, сондай-ақ салық салу саласындағы мемлекеттің бірыңғай бюджет-қаржы саясатын кұқықтық қамтамасыз ету қажеттілігі сиякты факторларға байланысты түсіндіріледі.

салықтық кұқықтық қатынастар әркашанда жекелей жіктеу сипатында болады. Оның себебі салықтық кұқықтық қатынастың әрбір қатысушысы нақтылы және жекелей белгіленген. Қандай болмасын салықтық кұқықтық қатынастардың міндетті қатысушысы әркашанда мемлекет болса, сол қатынастардын екінші жағында кұқық нормасында көрініс тапкан нақтылы- жекелей айқындалған жиынтық белгілері бар салық төлеуші тұрады.

Салықтық кұқықтық қатынастар аясындағы материалдық салықтық кұқықтық қатынастар ақшалай нысандағы салықтық төлемдерді салық төлеушілерден мемлекет қарамағына өту сәтін білдіреді. Бұл ретте салықтық міндеттемелерді орындау салықтарды тиісті бюджетке тікелей төлеу арқылы көрініс табады. Материалдық салықтық кұқықтық қатынастардың туындау себебіне және олардың айрықша көрінісіне мемлекеттің салық төлеушілерден салықтарды төлеуді талап ету құқығы мен салықтарды төлеу жөніңдегі салық төлеушінің заңы міндеттері жатады.


Просмотров 2868

Эта страница нарушает авторские права

allrefrs.ru - 2020 год. Все права принадлежат их авторам!