Главная Обратная связь

Дисциплины:

Архитектура (936)
Биология (6393)
География (744)
История (25)
Компьютеры (1497)
Кулинария (2184)
Культура (3938)
Литература (5778)
Математика (5918)
Медицина (9278)
Механика (2776)
Образование (13883)
Политика (26404)
Правоведение (321)
Психология (56518)
Религия (1833)
Социология (23400)
Спорт (2350)
Строительство (17942)
Технология (5741)
Транспорт (14634)
Физика (1043)
Философия (440)
Финансы (17336)
Химия (4931)
Экология (6055)
Экономика (9200)
Электроника (7621)






САЛЫҚТАР, САЛЫҚ САЛУ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІІҢ САЛЫҚ ЖҮЙЕСІ



Салықтар қоғамдық қатынастары біртіндеп дамып келе жатқан адамзат өркениетінің бастапқы кезеңдерінде пайда болған болатын. Кезінде Інжілдегі Ізгі хабарын жазғанда Лука Исаның (Христостын) тууы туралы өзінің баяндауын «Сол күндері кесарь (патша) Август жер жүзінің барлық тұрғындары салық төлеу үшін тізімге тіркелсін деген бұйрық берді» деп бастаған еді. Осы оқиға салықтар мен алымдарға байланысты санақ есебін алу және тізімге тіркеу ісінің бастамасы болды, сондай-ақ халық санағы мен жерлерді есепке алу жөніңдегі аталмыш өктем іс-қимылдар Сирияны Квирини басқарып түрған кезде, астарлы мағынада жүргізілген болатын.

Тізімге тіркеу (қазіргі кездегі салықтық тіркеу есебіне алу) барысында, бірінші кезекте Римге бағынышты барлық провин- циялардың жерлерін кадастрлеуге және бағалауға қол жеткізілсе, екінші кезекте тұрғылықты халықтар нақты салық төлеушілер ретінде есепке алынды. Міне, осындай жәйттер Иса Кұткарушы (Машиах) дүниеге келген кезден бастап салықтардың императорлар (падишахтар) қазынасы мен мемлекет пайдасына халықтан мәжбүрлеп ақша алудың танымал әрі таптырмас құралына айналғаның дәлелдейді.

Көне Үндістанда «Ману заңдарында»: «шалынған құрбандықты өзіне, яғни құрбандыққа шалынған (берілген) мал- мүліктерді өзіне тек брахмандар ала алады» деп белгіленген болатын. Сонымен бірге осы заңдарда «Веданы жатқа, жақсы білушілерден патша салық ала алмайды» деп, брахмандардың салық төлеуден босатылатыны бекітілген еді. Ал патшаға және басқа да басқарушыларға байланысты сол «Ману заңдарында» «Патша жыл сайын елде тұратын бұқара халықты дербес кәсіппен айналысуға мәжбүр етсін және оларды салық деп аталатын төлемді төлеуге мәжбүрлесін» деп көрсетілген.



Енді көне Грекияға көз салсак, онда алымдар мен салықтарды алудың әр алуан тәсілдері мен түрлері пайдаланылғаның байқаймыз. Классикалық Грекияда алғашқы тікелей алымды тек кұдайлар мен храмдарға құрбандық шалу ретінде берілетін мал-мүліктер түрінде алып отырса, кейіннен кемелер жасауға, белгіленген тәртіпті қамтамасыз етуге, қала шаруашылығы мен порттағы жұмыстарды жүзеге асыруға деп аздап салық алынатын болған.

Біздің эрамызға дейінгі VII—VI ғасырларда ауқаттылардың өкілдері табыстың онға бөлгендегі бір бөлігін немесе жиырмаға бөлгендегі бір бөлігін қазынаға алу кажет деп белгілеген. Ал VI ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында қоғамдық ауыртпа- шылықтар-литургиялар пайда болған. Литургиялық міндеттерін өтегендер басқа салықтарды төлемейтін болған.



Бесінші ғасырдың ортасына таман салықтарды алудың жаңа түрлері ойластырылған. Мысалы: базарлардағы сауда-саттыққа салынатын салықтар, шетелдік азаматтардан алынатын салықтар, кедендік баждар алынған. Жезөкшелерге де салық салынған. Бұлар кірістерді құраса, шығыстарға: қаланы астықпен және ағашпен қамтамасыз етуге кететін қаражаттар; спорт ойындарын қаржыландыруға, дипломатиялық қатынастарды қаржыландыруға, полицияны ұстауға кажетті қаражаттар жатқан. Бұл ретте басқару нысаныңа, мемлекеттерге және басқа да жайларға қарамастан, салықтардың кажеттілігі және әрдайым әрі ұдайы алынатындығын, сондай-ақ салық төлеуден ешкімнің тыс қалмайтындығын байқаймыз. Мысалы, ауқатты азаматтар триеархияға 200 таланттан (алтын ақша) төлеп отырған. 378-377 жылдары ауқатты және басқа азаматтардың мүліктері мен байлықтарын жаппай бағалау жүзеге асырылған. Ерікті қоғамдық төлем литургия да өкінішке орай салыққа айналдырылған болатын.

Көне Римдегі алғашқы салықтар цензус (ценз) деп аталған. Ценздер әрбір бес жылдың көлемінде азаматтардың мүліктеріне сәйкес белгіленіп, алынған.

Кейде салықтар мен баждардан және жерді жалға беруден түскен түсімдер қала шаруашылығына кететін шығындарды жаппаған жағдайда, тек қалада тұратын азаматтардан «мунира» деп аталатын салық алынған. Мунирадан басқа мемлекеттік салық «трибутумды» төлеу рим азаматының борышы әрі міндеті болған. Провинциялардағы жерлердің аумағы өлшеніп, қалалар бойынша кадастрлар жасалынып отырған. Римдегі (оның провинцияларындағы) негізгі салықтардың бірі жер салығы «ан- нона» болған. Оның төлемдері ауыл шаруашылығы өнімдері түрінде алынған.

Ресей мемлекетінің салық жүйесі IX ғасырдың соңына таман қалыптаса бастады. Ең бірінші алынған салық «дань» деп аталынатын. Сол кездерде алынатын салықтардың бәрі баждар болып саналатын. Баждардың мына түрлері алынған: «мыт», «гостиная», «перевоз», «вес и мера», «торговая», «вира», «продажа. Татар-монғол шапқыншылығы кезінде Ордаға «выход» деген салық төленген, сондай-ақ «ям» атты салық Орданың елшісі мен оның қызметкерлерін ұстау үшін алынған. Патша Үшінші Иванның кезінде «данные», «ямские», «пишальные» деген салықтар, «стрелецкая подать», «полоняничные деньги», «сборы на городовое и засечное дело», «соха», «медовая дань», «яеуся» деген түрлі міндетті төлемдер алынған.

Бірінші Петрдің тұсында фисқалдық палата құрылған болатын. Одан басқа қаржылар мәселесімен айналысатын камер-қоллегия, штатс-контр-қоллегия, комерц-қоллегия және ревизионная қоллегия сияқты мемлекеттік органдар болған.

Сол кезде мына келесідей әр алуан салықтар мен міндетті төлемдер алынған: «гербовый сбор», «подушной сбор с извоз- чиков», «налоги с постоялых дворов», «налоги на бороду, усы», «налоги с печей, судов, продажи съестного», «подушная подать (кейін «налог со строений»), Кейінгі патшалардың басқарулары аясында «питейный налог», «гильдейская подать», «квартирный налог», «налог на доходы с ценных бумаг», «сбор с проезда по шоссе Санкт-Петербург - Москва», «пошлина с имущества, переходяшего по наследству», «сборы с заграничных паспортов», «паспортные сборы», «акцизы на табак, сахар, соль, спички, прессованные дрожжи, осветительные масла», «промысловый налог». Міне, Ресей салық жүйесінің қалыптасып, дамуы кезіңде алынған негізгі міндетті төлемдер осылар болған. Әрине, әрбір елдің салық жүйесінің әр кездегі болмысы және құкықтық тағдыры патшалар мен билеушілердің, мемлекеттің саяси еркіне тәуелді болғаны, сондай-ақ бола беретіні сөзсіз.

Қазақстанда да заман-кезеңдеріне сай салық жүйесі болғаны ешбір күмән тудырмайды. Бір ғана дәлел ретінде «Ұлы жібек жолы» мен өркендеп, дамыған қамал-қалалар «Сығанақ», «Отырар», «Тараз», «Мерке», «Исфиджаб», «Құлан», «Яссы», «Сауран», «Барысхан, «Аспара», «Баласағұн», «Қойлық», «Талхиз», «Екіөгіз», «Баба-ата» жөніңдегі мағлұматтарды айтуға болады. Тек бір өкініштісі, жазба мәліметтердің сақталмағаныңа байланысты осы салықтар жөніңдегі дерек көздерінің өте аз болуы.

Кезінде Қазақстан тарихына, сонымен бірге салық салу мәселелерін шешуге орасан зор үлесін қосқан бірден-бір құқықтық дерек көзі Тәуке ханның (Әз Тәуке) хандық құруы кезінде, оның тікелей қатысуымен қабылданған «Жеті Жарғы» болып табылады.

Қазақстанның Ресей боданы болуына байланысты оның аумағында да Ресейдің заңдарында көзделген салықтар мен өзге де міндетті төлемдер алынатын болған. Тек Қазақстанның өзіне тән алымдар да белгіленіп отырған. Мысалы, «кибиточный сбор», «ясачная подать», «паспортный сбор», «ямская повинность» және т.б.

VIII—XIX ғасырларда айтарлықтай дамыған салық салу тео- риясы экономикалық және мәдени гүлденуі шарықтаған ислам әлемі елдерінің мұсылмандық құқығында шариатта көрініс тапқан болатын. Салық салудың мұсылмандық жүйесінің көптеген элементтері қазіргі Қазақстан мен Орта Азия аумағындағы мемлекеттерде, олар XIX ғасырда Ресей экономикалық жүйесіне қосылмай тұрып таралған еді.

ІІІариат (араб сөзі «аш шариа» түзу, дұрыс жол мағынасында айтылады) қоғамдағы адамдардың өзара қатынастарын, соның ішінде салықтарға байланысты мән-жайларды да жан-жакты реттейтін нормалары бар қазіргі әлемдегі өте ірі әрі біртұтас кұқык жүйесі болып табылады.

Белгілі өзбек ғалымы, мемлекеттанушы А.Саидов 12 ғасырдағы ханифиттер мазхабының (мектебінің, ағым — бағытының деуге болады) факиғы (факих - діңи құқықтанушысы) Бурхан ад — Дин әл Маргинанидің «Әл - һидоя» деген еңбегіне көптеген ғасырлар бойына жасалынған түсіндірмелер («Хидоя. Мұсылман құқығының түсіндірмелері») жинағына жазған баяндамасында: «мұсылман құқығының айрықша ерекшелігі — оның біртұтастығы және пәрменділігі; шариат нормаларында батыс (континентальдық, англосаксондық) кұкық жүйелерінде байқалатын, адамдардың өзара қатынастарын реттейтін нормаларды құқықтық, әдептілік және діңи нормалар деп бөлу орын алмаған.

Шариат - ислам құқығының философиясы, ол үшін рухани, діңи және зайырлы өкімет біртұтас, яғни мұсылманның діңи, зайырлық және практикалық қызметтері бөлінбес сипатта болады» деп көрсеткен.

Кезінде салықтарды жинаудың икемді тәсілдерін қолдану қажеттілігі жөніңде Әмір Темір көреген (Гурхан Тимурленг Гурганджи) өзінің «Халықтан кірістер мен контрибуциялар жинау туралы» қаулысында: «Алым, салық жинау кезінде мүмкіндігінше халыққа ауыртпашылық түсірмеу керек және аумақтардағы елді мекендерге салмақ салуды азайту қажет.

Өйткені, халықтың кедейленуі мемлекеттің қазынасының тап- шылығына әкеліп соқтырады, ал мемлекеттік мұқтаждықтарды өтеуге қажетті қаражаттың болмауы әскери және басқа күштердің ыдырап кетуіне әкеліп соқтырады, ал жеткілікті, мықты әскердің және басқа да күштердің болмауы мемлекеттік өкімет билігін, мемлекетті әлсіретеді» деген болатын.

Ресей империясының қаржылық кұкық саласы бойынша көрнекті ғалымы П.П. Гензель бұрынғы кездерде етек жайған салықтарға байланысты заңсыз мәжбүрлеулер жөніңде: «Көне заманнан бері салық салудың техникалық жолдары, әралуан кадастрлары және өндіріп алудың аса бір икемді тәсілдері жақсы мәлім болған» деп айта келіп «көне заманда қаржылық құқық жоқ болғандықтан қазіргі кездегідей салық салу тәртібін білмегендері белгілі. Ол кезде тек бағындырылған халықтан салық алуға бағытталған қаржылық мәжбүрлеуді ғана білген» деп тұжырымдаған. Міне, салықтар жөніңде осындай көзқарастар қалыптаскан еді.

Сонымен салықтардың бағзы заманнан алынып келе жатканы жоғарыда біршама айтылды және қандай болмасын мемлекеттің болмысы мен өсіп-дамуының материалдық негізі - қаржыларды қалыптастыратын ең басты қайнар түсім көздеріне салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің жататыны белгілі болды. Бұл ретте ескеретін маңызды жәйт, салықтар билеушілердің, императорлардың, патша ағзамдардың қарамағына болсын, кейіннен мемлекеттің тікелей өзіне болсын мәжбүрлеп алынғандықтан, олардың араларындағы айырмашылық тек жекеше-құқықтық кірістер түрінде немесе қоғамдық (мемлекеттік)-құқықтық кірістер сипатында болды.

Жоғарыда айтылғандай салық салу жүйесі (салықтар) адамзат өркениетінің әр қилы кезеңдерінде туындап, қалыптасып, дами отырып бүгінде белгілі бір деңгейде дамыған әрбір мемлекеттің мызғымас атрибуты, сол мемлекеттің қандай да болмасын мұқтаждықтарын қанағаттандырудың және әлеуметтік-эко- номикалық салаларын реттеудің таптырмас құралы ретінде көрініс табуда.

Салықтар, салық салу және салықтық кұкық жөніңде кезінде А. Смит, Д. Рикардо, У. Петти, Н. Тургенев, М. Сперанский, Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, кейіннен бұрынғы Кеңес кеңістігі мен қазіргі егеменді еліміздің ғалымдары М. Оспанов, А. Худяков қалыптастырған маңызы зор теориялар, эконмикалық және құқықтық көзқарастар осы салықтардың қоғам мен мемлекет үшін ауадай қажет екенің дәлелдеп отыр.

Осы салық жүйесінің мыңдаған жылдар бойы дамып, өрке- ниетті түрде қалыптаскан шағы XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басына түс келген болатын. Оны ірге тасын қалау- шылардың ішіндегі бірегейі Адам Смит деп айтсақ қателеспейміз. Ол өзінің 1776 жылы шыққан «Халықтар байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу жөніңде» атты кітабында: «Мемлекеттің тұрғындары өздерінің табыстарына қарай мемлекеттің мұқтаждығын қанағаттандыру үшін ат салысуға тиіс. Олар төлейтін төлем - салықтың мөлшері өте дәл айқындалғаны дұрыс болады, сондай-ақ төлеу мерзімі, төлеу тәсілі және төленетін сомасы өте анық болуы кажет. Салықты алу кезеңі мен уақыты немесе тәсілі салық төлеуші үшін ыңғайлы әрі қолайлы болуға тиіс. Сонымен қатар, әрбір салықтың салмағы халықтың жанқалтасын ойсыратып кетпей, мүмкіндігінше аздап алынуы қажет. Сонда, мемлекет қазынасына түсетін табыс мөлшерлеген межеден артық болмаса, кем түспейді» деп жазған еді.

Міне, осы айтылғандардың түпкі түжырымы ретінде мынадай: «салықтарды барлық азаматтардың арасында, олардын та- быстарына сай біркелкі бөліп, белгілеу; салықтық төлемнің сомасы, тәсілі және уақыты оны төлеушіге күні бұрын әрі нақтылы белгілі болғаны дұрыс; салықтар әрбір салық төлеушіге қолайлы уақытта және ыңғайлы тәсілмен алынуға тиіс; салық алу кезінде салық төлеушінің шығындары мүмкіндігінше аз болуға тиіс» деген салық салудың негізгі кағидалары қалыптастырылған болатын.

Салықтың белгіленуі, салық салу мемлекеттің құрылысына, қалыптасқан қоғамдық дәстүрлерге, мемлекет экономикасы мен фисқалдық саясатының мән-жайына, билік етуші тармақтардың өктем өкілеттіліктерінің демократиялық деңгейіне, нақты қалыптасқан әлеуметтік, саяси және әкімшілік жағдайларға қарай жүзеге асырылады. Былайша айтқанда, салықты мемлекеттін экономикалық әлеуетінің (күш-қуатының) функциясы деп санауға болады. Осы орайда қатты ескеретін жәйт, салықтың (эко- номикалық) мән-жайы мен заң жүзінде іске асырылатын мәніңің арасында қарама-кайшылық туындамауы қажет. Демек салық, салық салу, мемлекеттің салық жүйесі деген сөздердің мағынасын мемлекеттін кірісін салық төлеушілердің - заңды және жеке тұлғалардың материалдық мүдделеріне мүмкіндігінше нұқсан келтірмей қалыптастыру керек деп түсінген дұрыс.

Салықтар

Мемлекеттің бюджет жүйесінің аса маңызды құраушы негізі мемлекеттің салықтық құқығының көмегімен мәжбүрлеу арқылы алынатын міндетті төлемдер - салықтар, алымдар, баждар, төлемақылар және т.б., ягни жинақтап айтқанда салықтық түсімдер болып есептелінеді. Салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің экономикалық-құқықтық маңызы олардың төленілуіне байланысты туындайтын қаржылық- экономикалық және құқықтық қатынастарда, яғни салық төлеушілердің мемлекетке салықтық төлемнің затын (сомасын) берулері кезінде салық заңдарымен белгіленген салықтық кұқықтық қатынасқа қатысушы мемлекет пен салық төлеушілердің арасында туындайтын қатынастарда жарқын көрініс табады.

Салықтар экономикалық және әлеуметтік-саяси қатынастарды өзінің бойында жинақтаушы құрделі әрі қоғам өмірінің көп аспектілі қаржылық-құқықтық кұбылысы болып табылады. Сондықтан ол өзіне тән көптеген айрықша белгілерімен ерекшеленеді.

Осы орайда салық:

- түсім көзі жалпы ұлттық табыстың белгіленген бөлігі болып табылатын төлем;

- міндетті төлем;

- жекелей - эквивалентсіз төлем;

- қайтарылмайтын төлем;

- мемлекет кірісін қалыптастыратын төлем;

- ұдайы төлем;

- мәжбүрлі төлем;

- заң жүзінде белгіленген төлем;

- құкыққа сай төлем;

- жүзеге асырылуы кезінде төленетін салық сомасының

меншік нысаныңың әрқашанда мемлекеттік меншік нысаныңа ауысуымен (өзгертілуімен) көрінетін төлем

— мөлшері алдын ала айқынды қатаң белгіленген мерзімде жүзеге асырылатын төлем;

— өте тұрақты салықтық міндеттемелер туындататын төлем;

— белгіленіп, бекітілуі кезінде нақты салық төлеушілердің төлем қабілеттілігі есепке алынатын төлем;

— ақшаның төлем құралы ретіндегі функциясын (ақша ны- саныңдағы кұнның біржақты қозғалысын) көрсететін төлем;

— жүзеге асырылуы заңи жауапкершілік шараларымен қам- тамасыз етілетін төлем;

— тек құқықтық нысанда болатын төлем;

— біржақты-өктем тәртіппен мемлекет белгілеген төлем;

— жүзеге асырылуы салық төлеушінің заңи міндеті болып табылатын төлем;

— жекелей-айқындалған сипаттағы төлем;

— материалдық-заттай төлем;

— әрдайым фисқалдық нысанда болғандықтан салық әкім- шілігін жүргізуге қолайлы әмірлі сипаттағы төлем;

— мемлекет тарапынан заттандырылған объективті эконо- микалық категория, яғни мемлекеттік қазынаны толықтыру мақ- сатында тиісті мемлекеттік билік тармағы ұйымдастырып, кұқықтық негіздеген ақша қаражаттарының арналы ағымы;

— әлеуметтік бағдарлы нарықтық экономиканың негізінде жасалынатын демократиялық қоғамның өнімі;

— табыстарға салынуына байланысты тікелей, ал тұтынуға (шығынға) салынуына қарай жанама болып бөлінетін төлем;

— салық төлеушінің экономикалық-қаржылық жай-күйіне қатысты функция;

— реттеуші сипаттағы экономикалық стимул және мемлекеттік бюджеттің материалдық-заттай қаражаттарының көзі;

— қоғамдағы бөлу және қайта бөлу қатынастарын білдіретін экономикалық категория;

— мемлекеттің салықтық құқығына сай мәжбүрлеп алына отырып, бюджет жүйесінің мызғымас материалдық негізін құрайтын төлем;

— бірыңғай салық жүйесін білдіретін мемлекеттік деңгейдегі және жергілікті салық салу жүйелеріне байланысты мемлекеттік және жергілікті болып көрініс табатын төлем болып саналады.

Сонымен салық мемлекет тарапынан біржақты шығарылған заңдардың негізінде, сол заңдарда айқындалған нақтылы мөлшерде және катаң белгіленген мерзімдерде, Республикалық немесе жергілікті бюджет кірісін қалыптастыру мақсатында салықтық міндеттемелерін орындауға тиісті заңды және жеке тұлғалардан жүйеленген әрі тұрақты түрде уәкілетті мемлекеттік органдар алатын баламасыз, қайтарымсыз, ақшалай (кейде заттай) міндетті төлем болып табылады.

Салық салу процесінде нақтылы салық төлеуші орындауға тиіс салықтық міндеттемелер салықтық заң актілерінде белгіленген әрбір салықтың құрамдас бөліктерінің жиынтығы - салық элементтері арқылы айқыңдалады.

Салық төлеушінің (оған қатысты заңи фактілерге сәйкес) салық төлеу жөніңдегі мемлекет алдындағы міндетін оның салықтық міндеттемелерінде нақтыландыратын, республикалық немесе жергілікті бюджетке төленетін салықтық төлем сомасына байланысты салықтық міндеттемені және оның орындалуын айқындайтын, сондай-ақ мемлекеттің салық жүйесіндегі әрбір салықтың әлеуметтік-экономикалық және заңи мән-жайының тектік белгілерін, қолданылу тәртібін ашып көрсететін Қазақстан Республикасының Салық кодексінде белгіленген әрбір салықтың құрамдас бөліктерінің кешені - салық элементтері болып есептелінеді.

Салық элементтері салықтық міндеттемелердің элементтерінде толық әрі сапалы көрініс тапқан жағдайда салық жүйесінің фисқалдық және реттеуші қабілеті күшейе түседі.

Салық элементтеріне:

1) салық субъектісі;

2) салық объектісі;

3) салық базасы;

4) салық базасын есепке алу тәртібі;

5) салық ставкасы;

6) салық салу бірлігі;

7) салық заты;

8) салықтық кезең;

9) салықты есептеу тәртібі;

10) салықты төлеу мерзімі;

11) салықтық төлеу тәсілі мен тәртібі;

12) есеп беру кезеңі;

13) салық жеңілдіктері мен преференциялары;

14) салықтық құқықбұзушылық үшін жауапкершілік жатады.

Салықтар - өте көп қырлы, мемлекеттің даму кезеңдері

өзгерген сайын нақтыландырылатын, ұдайы жүзеге асырылатын міндетті ақшалай төлем болып табылады.

Салықтардың функциялары экономикалық табиғаты мен заңи мән-жайына қарай мемлекет кірісін бөлу және қайта бөлу құралы сипатында мемлекеттің салықтық қызметінің негізгі бағыттарында пайдаланылатын салықтардың тек өзіне тән эко- номикалық-құқықтық қасиеттері ретінде көрініс табады.

Экономиканың казіргі даму мүмкіндіктерін есепке ала отырып мемлекеттік қажеттіліктерге сай айқыңдалған салықтардың функциялары мемлекет белгілеген бағыт бойынша іске асырылады.

Экономикалық категория ретінде салықтың функцияларына:

1) фисқалдық функцияны;

2) бөлуші функцияны;

3) реттеуші функцияны;

4) бақылаушы функцияны;

5) жеңілдік беруші функцияны жатқызуға болады.

Салықтарды топтастыру олардың айырмашылықтары мен

ұқсастықтарын белгілеуге септігін тигізеді, саны жағынан шамалы топтарға бөлу арқылы олардың ғылыми зерделенілуін және практикада қолданылуын жеңілдетуді көздейді.

Салықтарды топтастырудың кейбір негіздеріне:

1) алыну тәсілдері бойынша;

2) салық салу субъектілері бойынша;

3) салық салу объектілері бойынша;

4) кірісіне салықтық түсімдер (төлемдер) есептелінетін бюд- жет деңгейі бойынша;

5) салықты енгізудің мақсат-бағдары бойынша;

6) салықтық түсімдерге деген салықтық құқықтарын пайдалану ауқымы бойынша;

7) салықтық төлемдерді төлеу көздері бойынша жіктеу прин- циптер жатады.

Мәселен, салық салу субъектілері бойынша: заңды тұлғалардан алынатын салықтар; жеке тұлғалардан алынатын салықтар; салықтық түсімдерге деген салықтық кұқықтарын пайдалану деңгейі бойынша: өздеріне тұрақты берілген (бекітілген) салықтар; бөліктерге (сомаларға, проценттерге) бөлу арқылы белгіленетін (берілетін) реттеуші салықтар болып бөлінеді.

Салықтардың мән-жайларына байланысты: тікелей және жанама салықтар; тұрақты бекітілген және реттеуші салықтар; мемлекеттік деңгейдегі және жергілікті аумақтардағы салықтар; жалпы және мақсатты салықтар; ұдайы алынатын және біржолғы салықтар сияқты түрлері болады.

Қазақстан аумағында алынатын салықтардың түрлеріне:

1) қорпорациялық табыс салығы;

2) жекелей табыс салығы;

3) қосылған кұн салығы;

4) акциздер;

4-1) экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына рента салығы;

5) жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдері;

6) әлеуметтік салық;

7) жер салығы;

8) көлік құралдары салығы;

9) мүлік салығы жатады.

Алымдар. Алымдар дегеніміз мемлекеттік уәкілетті органдар тарапынан өтінуші-келуші белгілі бір тұлғаларға қатысты нақтылы көрсетілген тиісті қызметтер мен берілген құқықтар немесе арнайы рұқсаттар үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын мақсатты - бағдарлы, біршама - эквивалентті әрі міндетті ақшалай төлемдер.

Алым өзіне тән мынадай:

1) біржолғы төлем;

2) біршама-эквивалентті төлем;

3) міндетті төлем;

4) нақты тұлға үшін ерікті сипаттағы төлем;

5) ақшалай төлем;

6) өтемдік сипатта болатын төлем;

7) көрсетілген кызметтің құны есепке алына отырып жүзеге асырылатын төлем;

8) кейде мемлекеттің материалдық мүддесі басым болып кететін төлем сияқты белгілерімен ерекшеленеді.

Қазақстан Республикасында алымдардың мынадай түрлері:

1) заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін;

2) жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін;

3) жылжымайтын мүлікке және олармен жасалатын мәміле- лерге құқықтарды мемлекеттік тіркегені үшін;

3-1) жылжымалы мүлік кепілін мемлекеттік тіркегені үшін;

4) радиоэлектроңдық құралдарды жөне жиілігі жоғары құрыл- ғыларды мемлекеттік тіркегені үшін;

5) механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді мемле- кеттіктіркегені үшін;

6) теңіз, өзен кемелері мен шағын көлемді кемелерді мемле- кеттік тіркегені үшін;

6-1) Кеменің немесе жасалып жаткан кеменің ипотекасын мемлекеттік тіркегені үшін;

7) азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін;

8) дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркегені үшін;

8-1) туындыларға және сабақтас құқықтар объектілеріне

құқықтарды, туындыларды және сабақтас құқық объектілерін пайдалануға лицензиялық шарттарды мемлекеттік тіркегені үшін;

9) автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы арқылы жүріп өткені үшін;

10) аукциондардан алым;

11) жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін ли- цензиялықалым;

12) телевизия және радиохабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат бергені үшін алынады.

Баждар. Баж — арнайы мамандандырылған уәкілетті мемле- кеттік органдар тарапынан өздеріне өтінуші - келуші тұлғаларға қатысты жасалған заңи маңызы бар белгілі бір іс-қимылдар және берілген ресми құжаттар үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын біршама - эквивалентті, міндетті ақшалай төлем.

Мемлекеттегі баждар мемлекеттік және кедендік болып бөлінгенімен жалпы сипаттамасы көптеген белгілері бойынша сәйкес келетіндіктен бажға тән қасиеттер ретінде мына:

Баж: 1) міндетті төлем;

2) мәжбүрлі төлем; .

3) арнаулы пайданы мақсаттайтын төлем;

4) ақшалай төлем;

5) заңи маңызы бар іс-әрекетті жасауға орай жүзеге асыры- латын төлем;

6) белгілі бір құжаттарды беруге байланысты жүзеге асыры- латын төлем;

7) мемлекеттік ішкі және сыртқы кедендік шекараны әрі- бері кесіп өтіп тауарлар мен өнімдерді әкетіп, әкелуші тұлғалар жүзеге асыратын төлем;

8) мемлекет кірісі болып табылатын төлем;

9) біршама-эквивалентті төлем;

10) көрсетілетін қызмет құныңа қарамастан (есепке алмай) жүзеге асырылатын төлем сияқты ерекшеліктері көрініс табады.

Қазақстан Республикасында мынадай кедендік баждар мен міндетті төлемдер:

1) кедендік баждар;

2) кедендік ресімдеу үшін кедендік алым;

3) тауарларды сақтағаны үшін кедендік алым;

4) кедендік ілесіп алып жүргені үшін кедендік алым;

5) Қазақстан Республикасы кедендік органдарының лицензия бергені үшін алымы;

6) кедендік ресімдеу жөніңдегі маманның біліктілік аттеста-

тын бергені үшін алым; :

7) алдын ала шешім үшін төлемақы алынады.

Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік баждар мынадай

объектілерден:

1) сотқа талап арыздар, ерекше жүргізілетін істер бойынша арыздар (шағымдар), аппеляциялық шағымдар, атқару парағының көшірмесін (дубликатын) беру туралы мәселе бойынша соттың ұйғарымына жеке шағымдардан, сот бұйрығын шығару туралы өтініштер бергені үшін, сондай-ақ соттың, аралық соттардың, шетелдік соттар мен арбитраждардың шешімдері бойынша атқару парағын, құжаттардың көшірмелерін бергені үшін;

2) нотариалдық іс-қимылдар жасағаны үшін, сондай-ақ но- тариат куәландырған құжаттар көшірмелерін бергені үшін;

3) азаматтық хал актілерін тіркегені үшін, сондай-ақ азамат- тарға азаматтық хал актілерін тіркеу туралы куәліктерді және азаматтық хал актілері жазбаларын өзгертуге, толықтыруға және қалпына келтіруге байланысты куәліктерді қайтадан бергені үшін;

4) шетелге баруға және Қазақстан Республикасына басқа мемлекеттерден адамдарды шақыруға құқық беретін құжаттарды ресімдегені үшін, сондай-ақ осы құжаттарға өзгерістер енгізгені үшін;

5) шетелдіктердің паспорттарына немесе оларды ауыстыратын құжаттарына Қазақстан Республикасынан кету және Қазақстан Республикасына келу құқығына виза бергені үшін;

6) Қазақстан Республикасының азаматтығын алу, Қазақстан Республикасының азаматтығын қалпына келтіру және Қазақстан Республикасының азаматтығын тоқтату туралы құжаттарды ресімдегені үшін;

7) тұрғылықты жерін тіркегені үшін;

8) аңшылық кұкығына рұқсат бергені үшін;

8-1) сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген жануарлар мен бекіре балықтарының түрлерін, сондай-ақ олардың бөліктері мен дериваттарын әкелуге және әкетуге рұқсат бергені үшін;

10) қаруды және оның оқтарын сақтауға немесе сақтауға әрі алып жүруге, тасымалдауға, Қазақстан Республикасының аумағына әкелуге және Қазақстан Республикасынан әкетуге рұқсат бергені үшін;

11) жеке және заңды тұлғалар азаматтық, қызметтік қарудың (аңшылық суық каруды, белгі беретін қаруды, ұңғысыз атыс қаруын, механикалық шашыратқыштарды, аэрозольді және көзден жас ағызатын немесе тітіркендіретін заттар толтырылған басқа құрылғыларды, ату қуаты 7,5 Дж-дан аспайтын және калибрі қоса алғанда 4,5 миллиметрге дейінгі пневматикалық қаруды қоспағаңда) әрбір бірлігін тіркегені және қайта тіркегені үшін алынады;

12) Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шартқа сәйкес Қазақстан Республикасыңда жасалған, ресми құжаттарға Қазақстан Республикасының Үкіметі уәкілеттік берген мемлекеттік органдардың апостиль қойғаны үшін;

13) жүргізуші куәлігін, тракторшы-машинистің куәлігін, ме- ханикалық көлік құралдарын мемлекеттік тіркеу туралы куәлікті, мемлекеттік нөмір белгілерін бергені үшін;

14) уәкілетті органның зияткерлік меншік саласында Салық кодексінің 499-1-бабында көзделген заңды мәні бар іс-әрекеттерді жасағаны үшін алынады.

Сонымен қатар консулдық алым түріндегі мемлекеттік баж да алынады.

Төлемақы. Төлемақы - уәкілетті мемлекеттік органдар та- рапынан өздеріне өтінішпен келуші тұлғаларға көбінесе мате- риалдық сипаттағы табиғи, сондай-ақ кейде өзгеше максатта пайдаланылатын белгілі бір объектілерді, не болмаса соларға байланысты рұқсаттарды және құқықтарды бергені үшін сол заңды немесе жеке тұлғалардан алынатын біршама-эквивалентті, міңдетті ақшалай төлем.

Төлемақының өзіне тән белгілері: міндетті төлем; ақшалай төлем; біршама-эквивалентті төлем; Салық кодексімен және басқа да Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен негізделетін төлем болып табылады.

Қазақстан Республикасындағы мынадай төлемақылар:

1) жер учаскелерін пайдаланғаны үшін;

2) жер бетіндегі көздердің су ресурстарын пайдаланғаны үшін;

3) қоршаған ортаны ластағаны үшін;

4) жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін;

5) орманды пайдаланғаны үшін;

6) ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін;

7) радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін;

7-1) қалааралық және (немесе) халықаралық телефон бай- ланысын бергені үшін;

8) кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін;

9) сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін алынады.

Сонымен, салықтар экономикалық өсудің негізгі факторы ретінде көрініс табады және осындай қасиетінің арқасында ұдайы өндіріс процесін ынталандыру функциясы әрі дербес экономикалық категория болып табылады. Салықтардың табиғаты ұдайы өндіріс және экономикалық өсу заңдарымен айқындалады, сондай-ақ олар өте құрделі қаржылық-экономикалық құрылымымен ерекшеленеді.

Салықтарға тән барлық функциялар мемлекеттік бюджеттің ақшалай қаражаттарын негізінен қорпоративтік шаруашылық аясы субъектілерінің табыстары есебінен қалыптастыруға нысаналанған тұрақты байланыстың мемлекет пен салық төлеушілер арасында туындауы және дамуы барысында жүзеге асырылады. Өндіріс пен салық салу және мемлекеттік бюджет кірістерін қалыптастыру арасындағы тәуелділік ұтымды салық жүйесін құрудың және тиімді салықтық заң актілерін қабылдаудың теориялық және практикалық негізін құрайды.

Салық салу процесі әдетте, салықтың саны мен сапасы негізделген нақтылы ақшалай ресурстар ағының, оның әлеу- меттік-экономикалық мағынасы мен бағытын салық жүйесіндегі фисқалдық және реттеуші функцияларды қамтамасыз етуге бағдарлайды.

Мемлекеттік — өктем билік жүргізу аясы мен қорпоративтік және жеке меншік аялары субъектілерінің арасындағы салықтық төлемдер ағыны қорпоративтік және жеке меншік ақша қаражаттарына байланысты меншік нысаныңың ауысуымен, сондай-ақ меншік құқығының алмасуымен ерекшеленеді.

Салық салу заң жүзінде айқындалып, белгіленген салықтарды тиісті аялар бойынша есептеу және нақтылы салықтық төлемдер сомасын республикалық немесе жергілікті бюджеттерге алу процесін білдіреді.

Салықтар қоғамдағы экономикалық қатынастардың аса қажетті звеносы, бюджет - қаржы жүйесінің маңызды құраушысы, әлеуметтік-саяси қатынастардың басты элементі, мемлекеттік кірістің негізгі нысаны, жалпымемлекеттік қаржылардың элементі, қоғамдық өндіріске мемлекет тарапынан экономикалық ыкпал ету үшін пайдаланылатын механизм, мемлекеттік бюджет кірісін қамтамасыз ететін тетік, экономиканы реттеу және ынталандыру құралы, дербес экономикалық категория, мемлекеттік бюджет кірісі мен қорпоративтік және жеке меншік шаруашылық аялардағы қаржылық қатынастарға тікелей қатысы бар объективті-субъективті қаржылық-экономикалық және құқықтық қоғамдық құбылыс болып табылады.

Әлеуметтік-экономикалық процестерді мемлекеттік реттеу барысыңда қаржы-бюджет механизмі мен оның құрамдас бөлігі — салықтар пайдаланылады.

Сонымен, салық объективті-субъективті қаржылық-эконо- микалық және құқықтық құбылысты, ал салық салу мемлекеттік бюджеттің кіріс (салықтық кірісін) базасын қалыптастыруға байланысты қарқынды салықтық қатынастарды көрсетеді. Демек, салық салу ұйымдастыру - құқықтық категориясы ретінде көрініс табады.

Салық салу жүйесінің ұғымын мемлекеттің салық жүйесінің экономикалық-қаржылық негізін (іргетасын) құрайтын, Қазақстан Республикасы Салық кодексінің нақтылы баптарында белгіленіп, бекітілген салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің объективті жиынтығы деп айқындауға болады.

Салық салу жүйесі мемлекеттің салықтық құзырының ауқымында жұмыс істейді. Мемлекеттің салықтық құзыры Қазақстан Республикасының Конституциясында айқындалып, Салық кодексінің ережелерінде заңдық көрініс тапқан тиісті мемлекеттік билік органдарының салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді белгілеу және алу жөніңдегі мемлекеттік өктем өкілеттіктері қамтитын ая болып табылады, сондай-ақ ол экономикалық кеңістіктегі мемлекеттің салық салу жүйесінің стратегиялық әлеуетін білдіреді.

Салық салу жүйесі мемлекеттік билік тармақтарының объек- тивті-субъективтік қызметтерін материалдық түсім көзімен қам- тамасыз ететін императивтік (әмірлі) нысан болып табылады.

Дүниежүзілік салық салу практикасында әр түрлі салықтар атқаратын рөлдерге қарай:

1) англосаксондық модель;

2) еуроконтинентальдық модель;

3) латынамерикалық модель;

4) аралас модель сияқты базистік салық салу жүйесіне бөлінген.

Англосаксондық салық салу жүйесі негізінен жеке тұлғалардан алынатын тікелей салықтарға сүйенеді.

Еуроконтинентальдық салық салу жүйесі жанама салықтарға бағдарланған.

Латынамерикалық салық салу жүйесі көбінесе жанама салықтардың алынуын көздейді.

Аралас салық салу жүйесі заңды тұлғалардан алынатын тікелей және жанама салықтарға, жеке тұлғалардың салықтарына, сондай-ақ тек жанама салықтарға, яғни мемлекеттің нақтылы даму кезеңіне орай құрылымдаған салық жүйесіндегі салық түрлеріне байланысты жұмыс істейді.

Салық салу барысында туындайтын салықтық қатынастар негізінен азаматтық-құқықтық қатынастары басым қоғам өмірінің экономикалық ауқымында қалыптасады. Алайда кәсіпкерлік қызмет пен қорпорациялық және жеке меншік мәселелері салықтық құқық реттейтін объектілер қатарына мүлдем жатпайды.

Дегенмен кәсіпкерлік қызметтің тиімділігі мемлекеттік бюджет кірісіне түсетін салықтардың керсеткіштеріне тікелей ықпалын тигізетіндіктен салық органдары бухгалтерлік баланс пен бухгалтерлік есепке алу мәліметтеріне жүгінеді.

Бухгалтерлік есепке алу Қазақстан Республикасының бух- галтерлік есепке алу және қаржылық есептеме туралы заң актілерімен, бухгалтерлік есепке алу стандарттарымен, сондай- ақ ұйымдардың есепке алу саясатымен регламенттелген, кәсіп- керлердің және ұйымдардың операциялары мен жағдайлары (мән-жайлары) жөніңдегі ақпараттарды жинау, тіркеу және қорытындылау жүйесін көрсетеді.

Кәсіпкерлер мен ұйымдарға қатысты қаржылық сипаттағы барлық мәмілелер мен жағдайлар осы аталған жүйеде Қазақстан валютасымен тіркеледі. Бухгалтерлік есеп ақпараттарын пайдаланушылар қатарына нақтылы кәсіпкерлер мен ұйымдардың өзі, олардың инвесторлары мен кредиторлары, мемлекеттің экономикалық және статистикалық органдары, салық органдары және т.б. жатады.

Бұл ретте ескеретін маңызды жайт, салық органдары тарапынан салық салу мақсатында жүргізілетін есепте - салық есебінде тиісті кәсіпорынның немесе ұйымдардың бухгалтерлік есебінің кейбір мәліметтері ғана пайдаланылады. Салықтық төлемнің сомасын есептеуге қатысты салық салу базасы қандай болсын ұйымның бухгалтерлік есеп мәліметтеріндегі қаржылық нәтижелеріне қарамастан айқындалады.

Әйтсе де салық салу процесінің бухгалтерлік есеп деректерінің негізінде жүргізілетінің білу қажет. Өйткені бухгалтерлік есеп мәліметтері салық салу мән-жайларына бейімделінеді. Демек, салық салудың бухгалтерлік есепте көрсетілетін кәсіпорынның шаруашылық қызметінің қаржылық нәтижесіне бағдарланатының жоққа шығаруға болмайды.

Қазақстан Республикасындағы салық салу айқындылығы нақтылы салық төлеушіге қатысты салықтық міндеттемелердің туындауының, орындалуының және тоқтатылуының барлық негіздері мен тәртібін салық заңнамалық актілерде белгілеу мүм- кіндігін білдіреді.

Бүгінде Қазақстан Республикасының салық жүйесі өзінің құрылу және жұмыс істеу негізіндегі экономикалық-құқықтық принциптерінде көзделген әлеуметтік-экономикалық басымдылықтарға орай салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді мем- лекеттік бюджет шығысының әлеуметтік бағдарына байланысты бөледі. Осындай мән-жайлар тұрғысынан салық жүйесіндегі іс-қимылдарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттері, орталықта және жергілікті аумақтарда жүргізілетін салықтық әкімшілендірудің негізгі бағыттары, республикалық және жергілікті фисқалдық мүдделерді нақтыландыруға қажетті ақпараттар базасы, мемлекеттік бюджет кірістері мен шығыстарын тендестірудің кешенді принциптері айқындалады.

Салықтық кұкық негізінде жүргізілетін мемлекеттік салық өкімшілігі салық жүйесінің тактикалық және стратегиялық салықтық әлеуетін, мақсатты әлеуметтік-экономикалық ұстанымдарды, ішкі және сырткы салық саясатының принциптерін, салықтық құқықтық қатынастар жүйесін мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру процесін қамтиды.

Қазіргі заманғы Қазақстан Республикасының салық жүйесін басқару негізінде нарықтық түрлендірулерге айтарлықтай бейімделген мемлекеттік салықтық жоспарлау (болжамдау), мемлекеттік салықтық реттеу және мемлекеттік салықтық бақылау сияқты салық механизмінің элементтері жатады.

Мемлекеттің салық жүйесі

Бүгінде Қазақстан Республикасының салық жүйесі мен салықтары ұдайы және айтарлықтай реформалану үстінде. Бұл процестердің өтпелі кезең талаптары мен өмір тынысына, сондай-ақ мемлекет пен қоғамның мүдделері мен қажеттіліктеріне, республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттердің кірістері мен шығыстарын қалыптастыру принциптерін жаңалауға, салықтар жүйесін өзгертуге, салық салу базаларын таңдау және қалыптастыру әдістемелеріне орай жүзеге асырылып жатқаны белгілі.

Салық жүйесі мемлекеттік билік органдары мен салық төлеушілердің өзара қарым-қатынастарын ұйымдастыратын императивтік құрылым болып табылады және ол мемлекеттің экономикалық саясатының заңи күші бар құралы ретінде пай- даланылады.

Мемлекеттің салық жүйесі салық салу стратегиясын айқын- дауға ат салысады және осы орайда мынадай жағдаяттарды:

1) салық салу принциптерін;

2) салықтарды белгілеу және аумақта заңи күшіне енгізу тәртібін;

3) салықтар (жекелеген салықтар мен өзге де міндетті төлемдердің түрлері мен тізбесін) жүйесін;

4) салықтан түсетін түсімдерді әр деңгейдегі бюджеттер ара- сында бөлу тәртібін;

5) салықтық қатынастарға қатысушылардың құқықтары мен

міндеттерін;

6) мемлекеттік салықтық бақылауды;

7) салықтық қатынасқа қатысушылардың жауапкершіліктерін;

8) салықтық қатынасқа қатысушылардың құқықтары мен тиісті мүдделерін қорғау тәсілдерін қамтиды.

Мемлекеттің салық жүйесінің жұмыс істеуінің және салық салудың негізінде мына:

1) салық салу аясындағы тұрақтылық пен орнықтылықты сақ- тау мақсатында белгілі бір баланстарды бұзатын салықтық заңнама қолдануға тыйым салу;

2) салық әкімшілігін жүргізу жөніңдегі іс-әрекеттердің мәжбүрлеу-жазалау сипатында болуына жол бермеу;

3) экономикалық-қаржылық мүдделердің біршама тендігін қамтамасыз етуге талпыныс жасау;

4) табыстарды тек салықтар арқылы қайта бөлу;

5) салық функцияларының арасындағы біршама тендікке қол жеткізу;

6) салық салудың бейтараптылығын, ашықтығын, айқындығын және әмбебаптығын қамтамасыз ету;

7) салықтардың (өзге де тиісті міндетті төлемдердің) салық жылында бірнеше мәрте алынуына және салықтық тең құқық- тылықтың болмауына (дискриминациясына) жол бермеу тәрізді және т.б. принциптердің жатқаны дұрыс болады.

Мемлекеттін салық жүйесінің:

1) трансферттік және индикативтік қасиеттері;

2) императивтік сипаты;

3) ақшалай нысандағы құнды бөлудің қаржылық-құқықтық құралы;

4) фисқалдық өзара қарым-қатынастардың принциптерін іске асыру негізі;

5) қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының әр қилы жағдайларына қарай салық әкімшілігін жүргізу жолдары;

6) қорпорациялық және мемлекеттік қаржылар аясының мүдделерін тендестіру элементі;

7) әлеуметтік аяларға зияның тигізбейтін, экономиканы тікелей немесе жанама түрде басқарудың тәсілі сияқты өзіне тән ерекшеліктері мен белгілері болады.

Жоғарыда баяндалған жәйттерді ескерсек, мемлекеттің салық жүйесі деп Қазақстан Республикасы аумағы мен мемлекеттің салықтық юрисдикциясының (күзырының) ауқымында қалыптасқан қазіргі заманғы талаптар мен халықаралық салық салу стандарттарына сай салық салудың өте маңызды жағдайлары мен мән-жайларының жиынтығын айтамыз.

Қазақстан Республикасының салық жүйесі мынадай құрылымдық элементтерден:

1) салықтарды белгілеу және салық салу аясына енгізу тәртібі мен негіздерінен (заңнамалық актілерінде белгіленіп, бекітілуі);

2) салықтар (алынатын салықтар мен міндетті төлемдердің түрлері және тізілімі) жүйесінен;

3) салықтардын алыну көздерінен;

4) салықтарды (мәжбүрлеп) алудың принциптері мен түрлерінен;

5) салықтарды алу деңгейлерінен;

6) мемлекеттік салықтық бақылаудың нысандары мен әдістерінен;

7) салық төлеушілердің тиісті құқықтары мен міндеттерінен;

8) мемлекеттік органдардың өкілеттіктерінен;

9) салықтық қатынасқа қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау тәсілдерінен тұрады.

Мемлекеттін салық жүйесінің негізінде:

1) салықтық қатынастардағы заңдықты қамтамасыз ету;

2) салық жүйесінің икемділігі;

3) салық жүйесінің әлеуметтік мақсат-бағдары;

4) салық рәсімдерінің (процедураларының) заңмен регла- менттелуі;

5) салық жүйесі құрылымының мұқият құрылуы және бір- тұтастылығы;

6) салықтық міндеттеме салмағының салық төлеушінің қар- жылық жай-күйімен мөлшерлес болуы;

7) салықтық заңдарды (заңнаманы) білу презумпциясы;

8) салық төлеушілердің кінәсіздігі презумпциясы;

9) салық саясатын еліміздің экономикалық өсуі мен тұрақ- тылығын қамтамасыз ету мақсатында пайдалануға ат салысу;

10) әкімшілік шығындар мен салық төлеушілердің салық заңдарының әмірлі талаптарын сақтау барысында жіберген шығындарын есепке алу;

11) инвестициялық процестердің бұзылмауын қамтамасыз ету принциптері жатуға тиіс.

Қазіргі уақытта мемлекеттің салық жүйесін ұтымдыландыру мақсатында мынадай маңызды мәселелер:

1) тікелей және жанама салықтардың арасындағы ара қатынастардың тиімділігін айқындау;

2) бір салық салу базасына әр түрлі салық салуды болдырмау;

3) экономикалық-құқықтық табиғаты бойынша өзінің құра- мына бірден салық қосылатын салық базасынан салық алуға жол бермеу;

4) экономика тұрғысынан тиімді деп табылған салық жеңілдіктерінің тізбесін белгілеу;

5) резиденттілік принципін қолдануды дұрыс жолға қою;

6) салықтық міндеттемелерді іске асыратын жер мен оны орындау мерзімін нақтылы аныктау;

7) шағын кәсіпкерлік субъектілеріне қатысты айрыкша салық режимдерін қолдану;

8) жергілікті мемлекеттік басқару органдарының қаржылық базаларын реттейтін жаңа салықтық механизмдерін құру;

9) салық механизмінің мемлекеттік шаруашылық жүйесінің вертикалі мен горизонталі бойынша тиімді жұмыс істеуі көзделініп отыр.

Мемлекеттің салық саясаты салық жүйесінің салықтық механизмі арқылы іске асырылады. Салықтық механизмді қалыптастыру барысында заңды және жеке тұлғалар салықтарының аралық қатынасы, салықтық міндеттемелердің туындауын негіздейтін өндіріс пен үй шаруашылығының базистік көрсеткіштері және әрбір базистік көрсеткіштен алынатын салықтың ставкалары сияқты басты мәселелер шешіледі.


Просмотров 3028

Эта страница нарушает авторские права

allrefrs.ru - 2020 год. Все права принадлежат их авторам!