Главная Обратная связь

Дисциплины:

Архитектура (936)
Биология (6393)
География (744)
История (25)
Компьютеры (1497)
Кулинария (2184)
Культура (3938)
Литература (5778)
Математика (5918)
Медицина (9278)
Механика (2776)
Образование (13883)
Политика (26404)
Правоведение (321)
Психология (56518)
Религия (1833)
Социология (23400)
Спорт (2350)
Строительство (17942)
Технология (5741)
Транспорт (14634)
Физика (1043)
Философия (440)
Финансы (17336)
Химия (4931)
Экология (6055)
Экономика (9200)
Электроника (7621)






Су теңдестігі зерттеулерінің дамуындағы негізгі кезеңдер



Біздің планетамыздың су теңдестігі және табиғаттағы су айналымы мәселесіне қатысты түсінік өте ерте заманда пайда болған. Бізге жеткен мәліметтерге сүйенсек, атомдық ілімнің негізін салушы Демокрит (б.з.д. 460-370 жж.) Ніл өзенінің жайылуын метеорологиялық құбылыстармен байланыстырған екен. Платонның пікірінше, құрлықтағы барлық судың қайнар көзі теңіз суы болған. Ерте заманның ұлы ойшылы Аристотель Жер бетіндегі барлық судың қайнар көзі атмосферадағы ылғал екендігін айтып кеткен болатын: өзендер атмосфералық жауын-шашын және ауадағы атмосфералық ылғалдың конденсациялануы есебінен қоректенеді. Марк Витрувий Полион ең алғаш рет грунт суларының инфильтрациялық шығу тегі туралы идеяны негіздеген болатын. Сонымен қатар, ол буланудың, жауын-шашынның түзілуі және жаңбыр жаууының қозғаушы күші күн жылуы мен жер қойнауындағы «қайнап, балқып жатқан массалар мен ауа стихиясы» деп санаған болатын. Тит Лукреций Кар (б.з.д. 1 ғ.) Демокрит пен Аристотель көзқарастарын біріктіріп, өзен суларының атмосфералық шығу тегі туралы ой айтқан болатын.

Ерте заманның натурфилософтары табиғаттағы су айналымының жекелеген бөліктерін дұрыс түсінгенімен, бұл құбылысты бір-бірімен байланысқан бірыңғай гидрологиялық цикл ретінде қарастыра алмады. Гидрология тек қана Қайта өрлеу дәуірінен бастап бағытты зерттеулер мен білімнің жүйелі түрде жинақталуының нысанына айналды. 1674 ж. француз жаратылыстанушысы П. Перро өзен алабының су теңдестігін есептеу арқылы гидрологиялық циклды сандық тұрғыдан түсіндіруге талпыныс жасады. Сена өзенінің жоғары алабы үшін жауын-шашын және ағынды мөлшерін өлшеп, өзен ағындысы атмосфералық жауын-шашынның 1/6 бөлігін құрайды және сол атмосфералық жауын-шашыннан пайда болады деген шешімге келді. Бұл өзен қоректенуі үшін жаңбыр суының жетіспейтіндігі жөнінде ерте заманнан қалыптасқан пікірді жоққа шығарған ең алғашқы су теңдестігі зерттеулері мен есептеулері болатын. 1974 ж. ЮНЕСКО шеңберінде ғылыми гидрологияның 300 жылдығы аталып өтткендігін айта кеткен жөн. 1686 ж. Француз физигі Э. Мариотт Перрон зерттеулерін жалғастыра отырып, Сена өзенінің бүкіл алабы үшін су теңдестігі есептеулерін жүргізді. Осылайша, П. Перрон және Э. Мариотт өзен алабы шегіндегі су айналымын зерттеудің ең алғашқы ғылыми негіздемесін жасады. Ағылшын геофизигі Галлей 1709 ж. ең алғаш рет Жер бетіндегі су айналымының кескіндемелік сұлбасын көрсетті. Ол Жерорта теңізі үшін су айналымы сұлбасын тұйықтай отырып, осы теңіз бетінен булану көлемін есептеген болатын. Оның мәліметтері бойынша теңіз бетінен булану шамасы теңізге келіп құятын өзен ағындысынан 3 есеге асып түсті. Ағылшын ғалымы Д. Дальтон (1802 ж.) су бетінен булануды есептеуге арналған ең алғашқы теориялық формуланы ұсынды.



Каспий теңізі су теңдестігінің ең алғашқы ғылыми негізделген есептеуін орыс ғалымы А.И. Воейков (1884 ж.) жүргізді. Ол орташа көп жылдық жыл үшін мынадай теңдеу ұсынды:

 

Е = Х + У, (3)

 

мұндағы Е, Х, У – сәйкесінше, теңіз бетінен булану; теңіз айдынына түскен атмосфералық жауын-шашын; Каспий теңізіне келетін өзен ағындысы.



Австриялық А. Пенк 1896 ж. өзен су жинау алабтарына қатысты басқа теңдеуді қолданды:

 

Е = Х - У, (4)

 

мұндағы Е, Х, У – өзен алабына сәйкес келетін су теңдестігінің элементтері.

Ол сондай-ақ алапта бір айларда ылғал жиналып, енді бір айларда олардың шығындалатындығына баса назар аударды.

Орыс ғалымы Е.В. Оппоков (1904 ж.) (4) теңдеудің жекелеген жылдар үшін (яғни көп жылдық қатар үшін қолайлы) жарамсыздығын көрсетті, өйткені өзен алабында ылғал мол жылдары ылғал жинақталып, құрғақ жылдары керісінше – шығындалады. Ол құрылымы жағынан өзгешелеу формула ұсынды:

 

У = X – E ± S, (5)

 

мұндағы ± S – жекелеген жылдар үшін өзен алабындағы ылғал қорларының өзгерісі.

Өзен алабы су теңдестігінің теңдеуі (4-5) гидрологиялық әдебиетте Пенк-Оппоков теңдеуі деген атпен белгілі.

1905 ж. Брикнер құрылымы бойынша қазіргі кездегі орташа көп жылдық жылға арналған формулаларға ұқсас, дүниежүзілік мұхит, құрлық және бүкіл жер шары су теңдестігінің теңдеуін жасады, яғни

 

Х = Е жер шары

Хм = Ем – У дүниежүзілік мұхит (6)

Хқ= Еқ + У құрлық

 

Су нысандарының су теңдестігі туралы көзқарастардың дамуына орыс ғалымдары Г.Н. Высоцкий, В.Г. Глушков, М.А. Великанов, М.И. Львович және т.б. өз үлестерін қосты. Олардың арқасында су теңдестігінің құрылымы егжей-тегжейлі зерттелді, әртүрлі уақыт аралығындағы әртүрлі табиғи нысандарға қолдануға болатын су теңдестігінің теңдеуі берілді.


Эта страница нарушает авторские права

allrefrs.ru - 2019 год. Все права принадлежат их авторам!